ΕΜΕΙΣ ΚΑΙ ΑΥΤΗ- Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

Η πολιτική πρέπει να αφορά την καθημερινή ζωή, και αν δεν το κάνει έχει ένα πτώμα στο στόμα της. Ή καλύτερα στο στώμα της.  Εντάξει δεν λέμε και τίποτα πρωτότυπο, υπενθυμίζουμε απλά πως καθώς εμπλεκόμαστε σε δεδομένες σχέσεις το πρώτο μας καθήκον είναι να τις αναγνωρίσουμε ως σχέσεις που προκύπτουν από την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων/παραγωγικών σχέσεων και περιφρούρουν την εκάστοτε μορφή τους. Η οικογένεια είναι μια τέτοια σχέση, μια από τις σχέσεις που όλοι/ες γνωρίζουμε αλλά ελάχιστοι/ες έχουν επιχειρήσει μια πολιτική αναγνώριση της λειτουργίας της. Το παρακάτω κείμενο του Γ. Μεταξά είναι μια μικρή συνεισφορά σε αυτή την υπόθεση.

από το βιβλίο «Εμείς, αυτό, και οι άλλοι»- Αθήνα- Βερολίνο, 2003.

ivanov

εμείς και αυτή

η οικογένεια

 

Μια άγια εικόνα: ο Χριστός, η Παναγία και το Άγιο Πνεύμα σαν ενσάρκωση της οικογένειας.

Το παιδί είναι η Παναγία, με την διπλή υπόσταση της στειρότητας και της δημιουργίας..

Ο πατέρας είναι το Άγιο Πνεύμα, που υφίσταται σαν εξουσιαστική πανταχόθεν απούσα συνείδηση.

Η μητέρα είναι ο Χριστός που τον έστειλε κάποιος πατέρας ή παρόμοια απρόσωπη κοινωνία τοποθετώντας την σε μια θέση ρυθμιστή και υπηρέτη που βασανίζεται για το καλό της οικογένειας, του τελευταίου και ισχυρότερου φεουδαρχικού κατάλοιπου των ημερών μας.

                                                                                                                       Καληνύχτα σαχλαμάρες

Πάω στη μανούλα μου. 1

Υπάρχουν άνθρωποι που ισχυρίζονται πως ο Χριστός ήταν έλληνας για τέσσερις κυρίως λόγους:

  1. Στα τριάντα του κατοικούσε ακόμη στο σπίτι των γονιών του.
  2. Μέχρι τα τριάντα τρία του δεν είχε δουλέψει ποτέ.
  3. Η μητέρα του πίστευε πως ήταν θεός.
  4. Αυτός πίστευε πως η μητέρα του ήταν παρθένα.

 

  1. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΣΗ

 Οι βασικά εθνικιστικές απόψεις για την πολιτισμική συνέχεια του ελλαδικού χώρου χρησιμοποιήθηκαν αποκλειστικά σχεδόν για την εξυπηρέτηση των κρατικών ιδεολογικοπολιτικών στόχων

Αρκεί να αντιληφθούμε ότι η σύγχρονη ελληνική ιστορία είναι μια πορεία εθνικιστικού φανατισμού με τομές επεκτατικής πολεμικής δραστηριότητας: σαν μια μετεξέλιξη της Βαλκανικής Ομοσπονδίας στη Μεγάλη Ιδέα, μια συνέχεια από την μικρασιατική καταστροφή και την απώλεια των πετρελαίων της Μοσούλης, στον αντικομουνισμό και τον μικρομεσαίο φασισμό. Σε αυτή ακριβώς την πορεία εντάσσεται και η ανάδειξη της σύγχρονης μορφής της οικογένειας σαν κοιτίδας κοινωνικής ζωής και παραγωγής πολιτισμού.2  Η λειτουργία αυτή, ήρθε να συμπληρώσει μέσα από την διαμόρφωση του χαρακτήρα της ελληνικής κοινωνίας την παραδοσιακή οικονομική και αναπαραγωγική λειτουργία της ελληνικής οικογένειας. Αυτή η διαδικασία δεν έχει πλέον τον σταθεροποιητικό χαρακτήρα που είχε στο παρελθόν.

Ο ιλιγγιώδης ρυθμός του εξευρωπαϊσμού και της ανάπτυξης της χώρας δεν πρόλαβε της χώρας δεν πρόλαβε ακόμα να αντικατοπτριστεί στο ιδεολογικό και συνειδησιακό επίπεδο. Στο ζήτημα της συνείδησης, η ελληνική οικογένεια λειτουργεί, ταυτόχρονα, σαν μηχανισμός ανακατανομής και σαν μηχανισμός άμυνας. Στην Ελλάδα, 150 χρόνια καπιταλιστικής εξέλιξης των κοινωνικών σχέσεων συμπτύχθηκαν σε μερικές δεκαετίες, αλλοιώνοντας ή παραμερίζοντας παραδόσεις και συνήθειες αιώνων. Ασύνδετα υλικά, ξένα μεταξύ τους, τόνισαν στην οικογένεια, όπως και στο σύνολο της κοινωνίας, μια αίσθηση δυσαρμονίας, αποξένωσης και κακομοιριάς. Αυτά τα στοιχεία αναδείχθηκαν σε αναγκαίες προϋποθέσεις της καπιταλιστικής ολοκλήρωσης της ελληνικής κοινωνίας. Η κατανόηση αυτού του φαινομένου παρακωλύεται από το γεγονός ότι αποτελούμε μέρος αυτής της διαδικασίας.3 Η οικογένεια εξελίσσεται ομαλά στη βάση αναγκών, διεκδικήσεων και του εφικτού.4 Με αυτό τον τρόπο οι δομές της οικογένειας έχουν αγγιχτεί από την κοινωνική εξέλιξη ποσοτικά και όχι ουσιαστικά. Ακόμα κι αν οι παππούδες και οι γιαγιάδες, οι θείες και οι θείοι αποχωρούσαν, η πυρηνική οικογένεια γονιών και παιδιών στέκεται γερά στα πόδια της. Ακριβώς επειδή οι έλληνες κοιτάνε τη ζωούλα τους μέσα από την οικογένεια και μόνο, ζώντας για έναν άντρα, μια γυναίκα, τα παιδιά, τους γονείς τους, μπορεί να τους γαμάει ο κάθε μαλάκας – η κάθε κυβέρνηση.5

Η οικογένεια εξακολουθεί να παραμένει ένα γλυκόπικρο αλλά βολικό καταφύγιο από την πραγματικότητα της καθημερινότητας. Οι έλληνες εξακολουθούν να ζουν μέσα σε ένα κέλυφος γεμάτο από συμβάσεις και άδειο από περιεχόμενο. Είναι ένας λαός αποξενωμένος, τόσο από τα δυτικά, όσο και από τα ανατολικά πρότυπα, θεωρεί ακόμα ότι το καλύτερο κρασί, λάδι και πορτοκάλια βγαίνουν στο χωριό του. Ασχολείται μόνο με τα δικά του προβλήματα, καταλήγοντας σε μορφές μοριακού φασισμού που καθιστούν την παρουσία του δυσάρεστη και επικίνδυνη σε οποιαδήποτε μορφή ομαδοποίησης.6

Ευτυχώς που η Ελλάδα δεν έχει το μέγεθος της Γερμανίας!

 

  1. ΑΦΟΜΟΙΩΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ

Η πρώτη κατανομή εργασίας, που έκανε ο καπιταλισμός, ήταν ο διαχωρισμός της παραγωγής των εμπορευμάτων μέσα στο εργοστάσιο, από την αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης μέσα στο σπίτι. Η αντρική κυριαρχία, που υπήρχε πολύ πριν από αυτόν, ενσωματώθηκε αρμονικά στο καπιταλιστικό σύστημα. Η εργατική συνείδηση υποχρεώθηκε, βαθμιαία, να διαχωρίσει τον εξωτερικό κόσμο της αλλοτριωμένης εργασίας από τον εσωτερικό κόσμο των προσωπικών συναισθημάτων. Το κεφάλαιο κράτησε για τον εαυτό του τις προσωπικές σχέσεις και την πνευματική καλλιέργεια.7 Έτσι το κράτος σήμερα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την φυσική βάση της οικογένειας και την τεχνική βάση της κοινωνίας. Αυτές είναι αναγκαίες προϋποθέσεις του. Πολύ συχνά, όμως, οι προϋποθέσεις αυτές παρουσιάζονται σαν συνέπειες, όπως εξίσου συχνά παρουσιάζεται ο δημιουργός σαν αποτέλεσμα και ο παραγωγός σαν προϊόν.8 Η οικογένεια και η κοινωνία είναι τα σκοτεινά φυσικά υπόβαθρα από τα οποία γεννήθηκε το “φωτεινό” κράτος. Τώρα πλέον η οικογένεια και η κοινωνία ανήκουν στην εννοιολογική περιοχή του κράτους.9 Οι οικογενειακές αξίες, όπως τα δικαιώματα της στέγασης και της μόρφωσης αντιστοιχούν στις καπιταλιστικές αξίες της ιδιοκτησίας και της κοινωνικής ανέλιξης. Οι κοινωνικοί αποκλεισμοί των γυναικών, για παράδειγμα, που πραγματοποιούνται μέσα από την οικογένεια, δεν εκφράζουν κανένα καταμερισμό εργασίας αλλά μια καθαρά ταξική επιλογή.9.1

Στην Ελλάδα  σήμερα η οικογένεια, όντας σημείο αναφοράς, εξακολουθεί να αποτελεί την ελάχιστη μονάδα, με αντρική πάντοτε κυριαρχία, μέσα από την οποία αναπαράγεται το κοινωνικό σύστημα.10 Προσφέρει ασφάλεια, οικονομική στήριξη των παιδιών, υποκατάστατα κοινωνικότητας, προστασία, μέτρα αναφοράς. Η οικογένεια προστατεύει από την μοναξιά. Αρκεί να παρατηρήσουμε τα γεμάτα αυτοκίνητα του Σαββατοκύριακου και το νυφοπάζαρο της Κυριακής στις μικρές πόλεις και συνοικίες.11 Η κοινή γνώμη, μέσα από την ηθική, αναπαράγει, με ενδιάμεσο την οικογένεια, τις επιταγές της καπιταλιστικής παραγωγής.

Οι γονείς πειθαναγκάζουν, μέσα από προσδοκίες και όνειρα τους εαυτούς και τα παιδιά τους στην υποταγή. Τα παιδιά καλούνται να πραγματώσουν στόχους που ορίζουν οι γονείς. Τα αποτελέσματα των εισαγωγικών εξετάσεων για τα πανεπιστήμια είναι το σημαντικότερο κοινωνικό γεγονός και η αποτυχία των παιδιών εισπράττεται από τους γονείς σαν προδοσία των κόπων τους.12  Όλα αυτά δεν δείχνουν τίποτα άλλο παρά ένα εγωκεντρισμό και την επιθυμία για δική τους αναγνώριση και όχι για την ευτυχία των παιδιών τους.13 Ο πατέρας, όπως ο δάσκαλος και ο αστυνομικός, συμβολίζουν για το νέο ή τη νέα ολόκληρη την αστική τάξη πραγμάτων. Ο πατέρας δεν έχει καμία πραγματική εσωτερική δύναμη. Η αυστηρότητα του προκαλεί παθητικότητα, μαζοχιστική υποταγή και σιωπηλή, απωθημένη, σαδιστική εχθρότητα με την κάλυψη της μητέρας.14 Η “μαμά” είναι η νεκρική μάσκα της μητέρας. Ακόμη κι αν η οικογένεια επικεντρώνεται στο πρόσωπό της, που δεν είναι ούτε αδύναμο ούτε υποτακτικό πλέον, αυτή η ίδια δεν είναι σε θέση να εξουσιάσει.15 Η αυταρχική οικογένεια παράγει αυταρχικά παιδιά προσφέροντας πρότυπα εξουσιασμού και περιορίζοντας την εξωοικογενειακή κοινωνικότητα των μελών της. Η προσφορά των γονιών σε ζητήματα όπως η εκπαίδευση, η ψυχαγωγία και τα καταναλωτικά αγαθά δεν εγγράφεται στην ψυχολογική πραγματικότητα των παιδιών. Αναζητούν στη μοναξιά μια στοιχειώδη ηρεμία. Η γονική σχέση είναι ιεραρχική: Η μητέρα είναι εκείνη που τα δίνει όλα, όπου παρηγορεί και καταλαβαίνει, ενώ ο πατέρα είναι ο στοργικός αλλά μερικές φορές αυστηρός εξουσιαστής. Η σχέση γονιών και παιδιών αντιστρέφεται όταν οι γονείς γεράσουν, οπότε τα παιδιά γίνονται υπεύθυνα για την παραπέρα ευημερία των γονιών τους.16

Αναλυτικότερα, η οικογένεια, σαν θεσμός και σαν χώρος του σπιτιού, αντανακλά μια σειρά από ιδιότητες και καταστάσεις. Οι οικονομικές της δυνατότητες και τα μέτρα της ελαστικότητάς της, αντικατοπτρίζουν μια κοινωνική θέση. Η πατριαρχική δομή της συμβολοποιεί την κοινωνική ιεραρχία. Ο πατέρας σύζυγος, τα παιδιά τύραννοι και θύματα υπερπροστασίας, τα σύνδρομα του Οιδίποδα και της Ηλέκτρας, εκφράζουν με τον καλύτερο τρόπο όλες τις μικροαστικές ακρότητες. Η αρμοδιότητά της αγγίζει ακόμη και περιοχές όπως η ευαισθησία και η αισθητική, καθόσον παραμένει πάντα καθοριστικός ο ρόλος της τηλεόρασης και της μόδας.17 Η αστική τάξη αποδίδει τεράστια σημασία στην οικογένεια. Η οικογένεια την υπηρετεί, γιατί συγκρούεται με τον πολιτισμό, την ελευθερία και όλα όσα ανυψώνουν την ανθρωπότητα πάνω από το υπόλοιπο ζωικό βασίλειο.18

Ποιος διευθυντής φυλακής ή καθηγητής ψυχιατρικής, ποιος λυκειάρχης ή ιδιοκτήτης επιχείρησης δεν συνηθίζει να δηλώνει με την ευκαιρία κάποιας γιορτής: “Είμαστε μια μεγάλη οικογένεια”. Το κοινωνικό εργοστάσιο και το στρατόπεδο αποτελούν τις ανώτερες μορφές πραγμάτωσης της οικογένειας.19 Οι παιδικές εμπειρίες είναι σημαντικές μόνο στο βαθμό που η οικογένεια αντικατοπτρίζει πάνω τους τις κοινωνικές δομές και αντίστροφα.20

Η κυριαρχία της οικογένειας καταστέλλει κάθε παιδική διάθεση για πρωτοβουλία και αυτονομία, περιορίζοντας τα παιδιά σε τέσσερις τοίχους και πέντε δρόμους. Το παιδί αποκτά κεντρική σημασία και λειτουργεί σαν συνεκτικός δεσμός. Είναι ο λόγος για τον οποίο οι γονείς παραμένουν μαζί. Τα παιδιά της πόλης καλύπτουν λιγότερο οικονομικές και περισσότερο ψυχολογικές ανάγκες των γονιών τους.21 Η αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου έξω από την πόλη και μέσα στο αυτοκίνητο δημιουργεί σε όλους και όλες την ψευδαίσθηση της κινητικότητας. Αυτό το σιγοβράσιμο, μαζί με το σχολείο, τις διακρίσεις, τα γκέτο, υποκαθιστά με μεγάλη επιτυχία, αποφεύγοντας κάθε φυσική εξόντωση, τους φούρνους των κρεματορίων. Τα στρατόπεδα συγκέντρωσης μπορούν να αντικατασταθούν από μια πιο ευέλικτη μορφή μοριακού πλέον φασισμού.22

Η οικογένεια αναλαμβάνει να ικανοποιεί αισθήματα, επιθυμίες, ελπίδες, φόβους, φαντασία και όνειρα, ό,τι από αυτά δεν συμβιβάζεται με τους θεσμούς, αναλαμβάνει να το αφορίσει και να το εξοβελίσει. Είναι αυτή ακριβώς η λειτουργία που συμμορφώνει και στερεί τα άτομα από κάθε αυτονομία, ώστε να καταντούν ανίκανα να ζήσουν αυτεξούσια. Ο συντηρητισμός που έχει ήδη παντού κυριαρχήσει, εξακολουθεί  να μεταβιβάζεται και να βρίσκεται σε σταθερή ανάπτυξη μέσα από τους πιο αδύνατους κρίκους της κοινωνίας. Φαίνεται να έρχεται απ’ έξω, ωστόσο αντλεί την δύναμή του από τις μύχιες επιθυμίες του καθένα μας. Ταυτίζεται με αυτές και έτσι διασπείρεται σε ολόκληρο το κοινωνικό επίπεδο.23

 

3.ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ

Η απουσία κάθε είδους κοινωνικών παροχών προς τη νεολαία, καταγράφει μια σχετική υστέρηση της ελληνικής κοινωνίας σε σχέση με τη φύση και τη διάσταση του προβλήματος σε άλλες βορειοευρωπαϊκές κύρια χώρες. Αυτή η απουσία, σε συνδυασμό με την ανεργία, λειτουργεί ανασταλτικά δυσκολεύοντας την χειραφέτηση της νεολαίας από τους οικογενειακούς δεσμούς. Ο φόβος του αγνώστου, το χάσιμο του βολέματος, η οικονομική ανασφάλεια συνιστούν καθοριστικά εμπόδια σε κάθε απόπειρα χωρισμού. Σε εργατικές και αγροτικές οικογένειες όπου συνήθως δουλεύουν μικροί και μεγάλοι, η αποχώρηση των παιδιών περιορίζει την οικονομική δυνατότητα της οικογένειας. Αυτή η απόφαση, από την πλευρά των νέων, έχει κύρια ιδεολογικό χαρακτήρα. Στον αγροτικό χώρο, ο οικογενειακός χαρακτήρας της παραγωγής στηρίζει το συντηρητισμό των αγροτών, την εξάρτησή τους από τη γη, και κατά προέκταση, την έννοια της πατρίδας. Η ορθόδοξη χριστιανική προκατάληψη, που θεωρεί την σωτηρία της ψυχής του ατόμου, υπόθεση της κοινότητας, πρόσφερε μέχρι πρόσφατα το πλαίσιο στήριξης της οικογενειακής ενότητας, με την απαγόρευση κάθε ιδιαιτερότητας στη συμπεριφορά. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η νεολαία διδάσκεται πως η υπεράσπιση της κτηματικής περιουσίας και της πατρίδας, ταυτίζονται αξιακά. Η οικογένεια, σαν παραδοσιακή δύναμη ή σαν ιδιοκτήτρια, παίζει ένα καθοριστικό ρόλο. Η εργασία σαν θρησκεία και η θρησκεία σαν εργασία ακολουθούν αναγορεύοντάς την σε παράγοντα κοινωνικού ελέγχου.24

Στις αστικές οικογένειες αντίστροφα, όπου εργάζονται κύρια μόνο οι μεγάλοι, η αποχώρηση των παιδιών περιορίζει τις δυνατότητες των παιδιών. Το κοινωνικό πρόβλημα είναι δικό τους, αφού κάποιος τρίτος- εργοδότης, ιδιοκτήτης ή κράτος, με την μορφή παροχής, απαιτείται για να εξασφαλίσει την επιβίωση των μικρών. Ο φόβος ότι το παιδί θα κακομάθει είναι ανυπόστατος. Η έννοια αυτή επινοήθηκε από τον αστικό τρόπο ζωής, όπου οι γονείς εκπαιδεύουν τα παιδιά τους να ζουν ανάμεσα σε τέσσερις τοίχους. Σε αυτές ακριβώς τις προσπάθειες και σε αυτούς τους αντιδραστικούς κύκλους έρχεται σαν χαστούκι η ύπαρξη των συμμοριών, της αυξανόμενης νεανικής βίας και των θανάτων από ηρωίνη μέσα στην θαλπωρή της οικογενειακής εστίας.25 Η αναζήτηση ενός προσωπικού νοήματος στη ζωή του νέου περνάει μέσα από την άρνηση των οικονομικών και ιδεολογικών όρων που προσδιορίζουν την σχέση της οικογένειας. Καθώς παρακμάζουν οι οικονομικές και κοινωνικές λειτουργίες της οικογένειας, προβάλλει στο προσκήνιο η παλιομοδίτικη, συμβατική και χωρίς περιεχόμενο μορφή της: γυναίκα αχρηστεύεται μέσα στο σπίτι, ο άντρας αναλώνεται σε αγώνες δρόμου, τα παιδιά παραδέρνουν και λαχανιάζουν, εγκλωβισμένα μέσα σε ένα άχρηστο και κτηνώδες εκπαιδευτικό σύστημα.26 Η ασαφής και σκοτεινή σχέση της οικογένειας με την ευρύτερη κοινωνία δεν σημαίνει μια διαταξικότητά της, αλλά, αντίθετα υπογραμμίζει την επικυριαρχία της, ακόμα και τώρα που ό,τι αποτελούσε την λειτουργική της διάσταση στο παρελθόν, δεν εξυπηρετεί τις ανάγκες της μεταβιομηχανικής εποχής.27 Ακόμα και όταν η προσωπική μας ζωή διευρύνεται σε άλλες μορφές, φιλίες, έρωτες, κοινόβια, συγκατοικήσεις, αυτές είτε μοιάζουν, είτε βασίζονται στην οικογένεια. Είναι ο θεσμός εκείνος που περιλαμβάνει την ικανοποίηση των προσωπικών μας αναγκών και που αναγνωρίζει τη μοναδικότητά μας. Όλα αυτά δίνουν στην οικογένεια ανεκτικότητα και αντοχή, σε αντίθεση με τις σχετικές προφητείες για το τέλος και το θάνατό της.28

 

  1. ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΟΙ ΕΚΒΙΑΣΜΟΙ

Κάθε γονιός δεν πρέπει να αγαπάει τα παιδιά                                                                                                                         του για πάρτη του, αλλά για ‘κείνα τα ίδια.29

Η πρωταρχική κοινωνική υποχρέωση της οικογένειας διασφαλίζεται με την αναπαραγωγή και τη γέννηση των παιδιών. Από εκεί και πέρα η κατασταλτική της λειτουργία είναι ίδια με αυτή του σχολείου. Η οικογένεια δεν είναι πλέον σε θέση να προσφέρει προσανατολισμό ζωής, επικοινωνία και καθοδήγηση. Τόσο η μοτοσυκλέτα όσο και τα μαθήματα, καταγράφονται σαν εκδηλώσεις φυγής ή αυτοπροσδιορισμού και εκφράζουν την απελπισία και την απόγνωση της νεολαίας.30  Αποβλέπει, η οικογένεια, στην αναπαραγωγή σχέσεων και νοοτροπιών, παίζοντας πάντοτε το ρόλο του ρυθμιστή. Η ταυτόχρονη σκληρότητα και μαλθακότητα των σχέσεων γονέων και παιδιών στην Ελλάδα φανερώνει ότι οι γονείς χρησιμοποιούν τα παιδιά τους σαν συνέχεια, σαν δικαίωση και σαν απασχόληση. Στην πόλη επικρατεί συνήθως το σύνδρομο της Ηλέκτρας, σαν μια ισχυρή σχέση μητέρας και γιου. Στην επαρχία επικρατεί η σχέση μητέρας και κόρης, μέσα από την οποία διδάσκεται η κόρη τον κοινωνικό της ρόλο και το αίσθημα της ντροπής και της κατωτερότητας.30.1 Αποτέλεσμα αυτής της συμπεριφοράς είναι η κοινωνική της επίπτωση. Τα ελληνόπουλα είναι εξαρτημένα παντοιοτρόπως και πολύ δύσκολα χειραφετούνται – κι αν αυτό συμβαίνει, πάλι μέσα από μια νέα οικογένεια. Τα ελληνόπουλα δεν ονειρεύονται, γιατί οι γονείς επενδύουν σε αυτά τους δικούς τους εφιάλτες και όνειρα. Σε τελική ανάλυση, το περιτύλιγμα είναι σημαντικότερο από την ποιότητα του προϊόντος. Και γιατί όχι; Αφού, έτσι κι αλλιώς προορίζεται για πούλημα!

Η υποκρισία του είδους της βικτοριανής εποχής έχει υποκατασταθεί από μια άλλη υποκρισία που αφομοιώνει και αναισθητοποιεί της αντιθέσεις. Τα παιδιά παριστάνουν ακραίους κυριολεκτικά ρόλους. Υιοθετούν μια συμπεριφορά απόλυτης ταύτισης, (φρονιμάδα), ή σκληρής αντιπαράθεσης, (τσαμπουκά), που, επειδή ακριβώς είναι απόλυτα αρεστή ή σκληρά απειλητική, τους εξασφαλίζει καλύτερους όρους στη θέση τους μέσα στην οικογένεια. Με τη σειρά τους οι γονείς, αυστηροί ή συγκαταβατικοί, συζητούν, απειλούν, κάνουν πως δεν βλέπουν από φόβο μήπως χάσουν(!!!) τα παιδιά τους. Η κατανομή των ρόλων είναι σαφής: φρόνιμα κορίτσια, άτακτα αγόρια, αυστηρός πατέρας, συγκαταβατική μητέρα. Στην παραλλαγή του το σχήμα εμφανίζεται με τα παιδιά αχάριστα και ατίθασα, τους γονείς καταπιεστικούς, τους άντρες ανατολίτες και τις γυναίκες να έχουν σηκώσει κεφάλι. Όλα αυτά καταλήγουν είτε σε συμβιβασμούς με απαράδεκτα ασφυκτικές καταστάσεις ή σε επαναλαμβανόμενες συγκρούσεις. Ακόμα κι αν αυτή η κατανομή δεν ισχύει, η όλη κατάσταση παρουσιάζει αναλογίες με την ταξική σύγκρουση, τόσο από την άποψη των φύλων όσο και από την άποψη των ηλικιών.

Η κόρη που τσακώνεται με τους γονείς της που της έβαλαν τις φωνές, επειδή γύρισε σπίτι μετά τις μία, όταν σηκωθεί και φύγει για μερικές μέρες, συνεχίζει την παράδοση του πατέρα που τσακώνεται με τη μητέρα και κοιμάται το βράδυ στο ξενοδοχείο με τις πουτάνες.

Η προσπάθεια να διατηρηθεί μια επιφανειακή αρμονία και ο φόβος μην αποκαλυφτούν οι διαφωνίες, είναι μια προβληματική συμπεριφορά.31 Παρόλα αυτά οι οικογένειες που μαλώνουν είναι οικογένειες σταθερές, καθόσον μαλώνουν πάντοτε μέσα στα πλαίσια των κοινωνικών προδιαγραφών.32

Καλά, ε, ώρες-ώρες, όταν παρατηρώ τι τρέχει γύρω μου, μου τη βαράει. Κανείς δεν εξοργίζεται, κανείς δεν εξεγείρεται, κανενός δεν του καίγεται καρφί για το τίποτα. Καμιά ευαισθησία και ειλικρίνεια. Ο καθένας και καθεμία για την βολή της και την πάρτη του.

Τα προβλήματα συγκαλύπτονται και αγνοούνται αναιρώντας κάθε προϋπόθεση αυτονόμησης τόσο των γονιών, όσο και των παιδιών. Η ισορροπία αυτής της αλληλοανοχής κι αλληλοαποδοχής συναισθηματικών, δήθεν, εξαρτήσεων δεν είναι κοινωνική και εκούσια αλλά πολιτική και ακούσια. Ίσως γι’ αυτό το λόγο οι κοινωνικές συγκρούσεις στην Ελλάδα είναι περισσότερο πολιτικές παρά ταξικές. Οι δυσεπίλυτες αυτές συγκρούσεις διαλύουν τις σημερινές οικογένειες, όπως και τις παλιότερες παλιότερα. Η διαφορά έγκειται στο χαρακτήρα τους. Κάποτε ήταν κύρια κοινωνικές: φτώχια, εμφύλιος, σήμερα είναι κύρια εσωτερικές: ασυμφωνία χαρακτήρων.33

Το απλό γέλιο και η ευτυχία έχουν χαθεί από την οικογένεια. Τα μέλη της, κυκλωμένα από τον φόβο και την αβεβαιότητα, δεν είναι δυνατό να μην είναι καχύποπτα, να μην είναι νευρωτικά, να μην είναι οξύθυμα, να μην είναι υστερικά, να μην πανικοβάλλονται.34 Στις πόλεις, τουλάχιστον, η ελληνική οικογένεια βρίσκεται σε κρίση, περιορισμένη στην πυρηνική μορφή της. Η διάλυσή της είναι υπόθεση τόσο των νέων που χρειάζεται να χειραφετηθούν, όσο και των “μεγάλων” που πρέπει, επίσης, να χειραφετηθούν. Αυτές οι δύο συνιστώσες της χειραφέτησης πρακτικά αποτελούν ένα πολύπλοκο συνδυασμό κοινωνικών διεκδικήσεων και ατομικών εξελίξεων, προσωπικών επιλογών και συλλογικών ευθυνών. Όσο η αναχώρηση κάποιων από την οικογένεια εξακολουθεί να θεωρείται κάτι ανάμεσα σε πανωλεθρία και συντέλεια του κόσμου, η κοινωνία θα παραμένει πατριαρχική, δύσκαμπτη και αντιερωτική. Σο εσωτερικό της δημιουργούνται συνέχεια νέες αντιφάσεις γιατί τα μέλη της δυσκολεύονται να συντονίσουν τις ενέργειές τους. Αισθάνονται δυστυχισμένες και προδομένοι, οποιονδήποτε ρόλο και αν έχουν μέσα στην οικογένεια. Αισθάνονται όλοι αμοιβαία την καταπίεση, γιατί απουσιάζει ένας κοινός στόχος – συνδετικός δεσμός, ενώ οι διαρκείς και συνεχείς συμβιβασμοί διαμορφώνουν εμπόλεμες καταστάσεις.34

 

  1. ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΚΑΤΑΛΗΨΕΙΣ

Οι άνθρωποι που μιλάνε διαρκώς                                                                                                                                                       για την οικογένειά τους είναι                                                                                                                                                                 αυτοί ακριβώς που δεν έχουν                                                                                                                                        κανένα δικό τους προτέρημα.36

Η σύγχρονη οικογένεια αποκόβεται όλο και περισσότερο από την παραγωγή και εξελίσσεται σε μια τρύπα υποκειμενισμού, χωρίς κανένα κοινωνικό νόημα. Παράλληλα έχει αποκτήσει μια τρομερή ψυχολογική πολυπλοκότητα που αντισταθμίζει τον ορθολογικό χαρακτήρα της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής στον τομέα αυτό.37 Όταν ο ένας αρπάζεται από τον άλλον για να επιβιώσει ψυχολογικά, αναπόφευκτα τον διαγράφει σαν άτομο. Με αυτόν τον τρόπο μεταφέρεται ο κοινωνικός ανταγωνισμός μέσα στην οικογένεια, από τον οποίο υποτίθεται ότι η οικογένεια προσπαθεί να μας προστατέψει.38 Στον αγροτικό χώρο, για παράδειγμα, που η οικογένεια διατηρεί ακόμα μια αξία χρήσης, δεν έχει μετατραπεί τελείως σε ένα ιδεολογικό μηχανισμό. Τα άτομα διατηρούν τις ξεχωριστές τους ταυτότητας από τις οικογένειές τους. Ο χώρος που ζουν αποτελεί το συνδετικό τους στοιχείο, ενώ η εργασία τη συνθετική τους δυναμική. Και στο χωριό και στην πόλη τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, και μόνο αυτά, σαν περισσότερο καλλιεργημένα, δραστήρια και ζωντανά, καθορίζουν τους όρους και τα πρότυπα με τα οποία συμβιβάζονται ή στα οποία προσβλέπουν τα κατώτερα. Η διάχυση αυτών των όρων και προτύπων υλοποιείται από τα μέσα μαζικής αποβλάκωσης και επιβάλλεται από την οικογένεια. Οι αλλαγές στη μορφή της δεν οφείλονται στην αλλοτρίωση ή σε κάποιες κακές συνήθειες. Έχουν συμβεί σαν συνέπεια των καταναλωτικών αλλαγών σε πρακτικό επίπεδο, τη διάχυση αυτή των όρων και προτύπων.39 Είναι η καθυστέρηση της συνείδησης σε σχέση με τα φαινόμενα και τις τάσεις του εκσυγχρονισμού, που στο μαζικό επίπεδο μιλάει για αλλοτρίωση της οικογένειας, κακές συνθήκες, σήψη και παρακμή των οικογενειακών σχέσεων. Με λίγα λόγια, η οικογένεια αλλάζει, καθώς αλλάζουν οι ανάγκες που γεννιούνται στη σφαίρα της παραγωγής υπεραξίας, οι ανάγκες του κεφαλαίου.40

Η οικογένεια  για τις γυναίκες σημαίνει απομόνωση και καταπίεση. Το ελληνικό πρότυπο της γυναικείας ταυτότητας συνδυάζεται με την πονηριά, την αγραμματοσύνη, την στέρηση, την έλλειψη αυτοελέγχου. Στην πραγματικότητα συνιστά προβολή πάνω στις γυναίκες της γνώμης των ελλήνων για τη δική τους πολιτική και πολιτισμική υποταγή στην ευρώπη.40.1 Ακόμη και στην αρμονικότερη εκδοχή της και για τα δύο φύλα, σημαίνει ότι τα μέλη της εξαπατούν εαυτούς και αλλήλους για το καλό της οικογένειας!41 Ποιο καλό, ποιάς οικογένειας – αυτό ελάχιστες και ελάχιστους απασχολεί. Αυτός ο διάχυτος στρουθοκαμηλισμός και η το ίδιο διάχυτη δυσφορία έχουν σαν ρυθμιστές το χαρτζιλίκι και την εξώπορτα του σπιτιού. Τα οιδιπόδεια συμπλέγματα έχουν στις μέρες μας και αυτά διαστραφεί. Δεν είναι δυνατό να μιλήσει κανείς για απελευθέρωση από την οικογένεια, για την αποκατάσταση δηλαδή ισοτίμων σχέσεων ανάμεσα σε γονείς και παιδιά, γυναίκες και άντρες, όταν τα παιδιά παραμένουν κολλημένα στις οικογένειές τους. Το ιδιόμορφο ντύσιμο δεν συνεισφέρει τίποτα σε αυτή την κατεύθυνση, ιδιαίτερα όταν αποκτάει την ταυτότητα της στολής. Η απελευθέρωση είναι μια σχέση ατομικότητας και κοινότητας. Η κρίση της ελληνικής οικογένειας προέρχεται από το δίλημμα μεταξύ ατομιστικής πορείας και συλλογικότητας. Οι τάσεις της εποχής οδηγούν στο πρώτο και τα βιώματα στο δεύτερο. Έτσι η σύνθεση των δύο αντίθετων στην Ελλάδα, κατά  κανόνα, σημαίνει παιδιά που γίνονται αυτοδύναμα μόνο και μόνο για να στηρίξουν στη συνέχεια την οικογένειά τους.42 Βασική προϋπόθεση για τη χειραφέτηση από την οικογενειακή ιδεολογία είναι μια διαφορετική αίσθηση, υλοποιημένη σε όλες τις εκφάνσεις της καθημερινής ζωής.

 

  1. ΗΘΙΚΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

Τα πατριαρχικά έθιμα κατέληξαν στις σύγχρονες νευρώσεις.

Από όσα ζωντανά πλάσματα υπάρχουν, και έχουν μυαλό, εμείς οι γυναίκες είμαστε το πλέον άθλιο γένος. Για να εξαγοράσουμε ένα σύζυγο και να αποκτήσουμε ένα κυρίαρχο του σώματός μας, χρειαζόμαστε υπερβολική προίκα. Από αυτό το κακό, βέβαια, υπάρχει κι ένα ακόμη οδυνηρότερο. Και για αυτό η προσπάθεια είναι πάρα πολλή για να πάρουμε καλό ή κακό άντρα, γιατί δεν αποτελεί καλή φήμη για τις γυναίκες το διαζύγιο, ούτε είναι δυνατό να απορρίψουμε τον σύζυγο. Όταν μια γυναίκα βρίσκεται αντιμέτωπη με καινούργιες συνήθειες και τρόπους συμπεριφοράς, χρειάζεται να είναι μάντισσα, αφού δεν έχει μάθει από το σπίτι της, πώς να αξιοποιήσει καλύτερα εκείνον με τον οποίο μοιράζεται το κρεβάτι της. Και όταν ακόμη τα καταφέρουμε όλα αυτά, και ο σύζυγος συμβιώνει, και εκούσια δέχεται τις υποχρεώσεις του, τότε πλέον μας ζηλεύουν, εάν όμως δεν τα καταφέρουμε πρέπει να πεθάνουμε.

Όταν ένας άντρας υποφέρει από το να βρίσκεται μέσα, βάζει ένα τέλος στη στεναχώρια του μόνος του (με το να απευθυνθεί σε ένα φίλο ή ένα συνομήλικο), εμείς όμως είμαστε υποχρεωμένες να κοιτάζουμε μόνο μια ψυχή. Μας λένε ότι εμείς ζούμε στο σπίτι μια ακίνδυνη ζωή, ενώ αυτοί πολεμούν με το ακόντιο. Κάνουν μεγάλο λάθος. Θα προτιμούσα πολύ περισσότερο να σταθώ τρεις φορές δίπλα στην ασπίδα, παρά να γεννήσω μία…43

Το οικογενειακό ιδεώδες συγκαλύπτει δύο αντιφάσεις που εμφανίστηκαν στην πορεία τη εξέλιξης του καπιταλισμού: την καταπίεση των γυναικών, αφού η οικογενειακή καταστολή εξασκείται κύρια επάνω στις γυναίκες, και στην καθυπόταξη της οικογένειας στις καπιταλιστικές σχέσεις.44 Η δυτική κοινωνία ευνόησε ανέκαθεν την αντρική διάσταση του ανθρώπου και αδίκησε τη θηλυκή. Καθιέρωσε μια σταθερή κατανομή ρόλων, γιατί μια παραδοχή πως η προσωπικότητα του κάθε ανθρώπου είναι αποτέλεσμα του συσχετισμού αρσενικών και θηλυκών στοιχείων, εναντιώνεται στον μεθοδολογικό ορθολογισμό ης παραγωγικότητας. Δεν πρέπει να λησμονείται ότι η οικογένεια είναι ο πρωταρχικός μηχανισμός ένταξης στο σύστημα. Για αυτό το λόγο αυτό το πρόβλημα του αυταρχικού χαρακτήρα της οικογένειας αξίζει να τονιστεί εξαιτίας αυτού του διαμεσολαβητικού ρόλου της οικογένειας ανάμεσα στην υλική πραγματικότητα της κοινωνίας και την ιδεολογία της εξουσίας.45 Η λειτουργία της οικογένειας σαν πνευματικού και συναισθηματικού καταφύγιου από την κοινωνία, στηρίζεται στην υποταγή των γυναικών. Παλιότερα υπήρχαν μορφές γυναικείας αντίστασης μέσα στα πλαίσια του συστήματος, όπως η προσφυγή στην θρησκεία – εκκλησία, τα μοιρολόγια και το κουτσομπολιό, σαν άφωνες διαμαρτυρίες. Σήμερα, δυστυχώς, η πλειοψηφία είτε διαχειρίζεται την υποταγή είτε καταφεύγει σε μυστικές μορφές αντίστασης, όπως το ψέμα και η μοιχεία.46

Αυτό δυστυχώς είναι μια παλιά ιστορία. Ο Οδυσσέας, για να ξανακερδίσει το θρόνο του, δε θέλησε να στηριχτεί στη γυναίκα, στο γιο και στους πιστούς του φίλους. Η ιστορία αυτή, πέρα από το κύριο θέμα της αμφισβήτησης της μοναρχίας από την αριστοκρατία, θα μπορούσε να δείχνει τόσο τον απόλυτο χαρακτήρα της πατρικής εξουσίας, όσο και την ψευδή ενότητα της οικογένειας.47 Ο υπερτονισμός του ρόλου του φύλου, πολύ περισσότερο από τη βιολογική διάσταση του φαινομένου, είναι το μέσο με το οποίο δημιουργούνται οι βάσεις αυτής της πατρικής εξουσίας και της κατανομής ρόλων. Η ομοφυλοφιλία, με όλες τις αντιφάσεις που βιώνει σε αυτή τη κοινωνία, είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς μια περισσότερο κατανεμημένη διασπορά ιδιοτήτων συντίθεται σε μια νέα ταυτότητα.

Στην Ελλάδα τελικά οι ταυτότητες των φύλων καθορίζονται ακόμη υπό τις έννοιες της τιμής στους άντρες και της ντροπής στις γυναίκες. Σαν τιμή γίνεται κατανοητή η αξία ενός προσώπου σε σχέση με την συνείδησή του και την κοινωνία. Οι άντρες για να διατηρήσουν την τιμή τους πρέπει να συμπεριφέρονται με τρόπους που υπαγορεύονται από τα κοινωνικά πρότυπα και συχνά εμπλέκουν και κάποια σεξουαλική πλευρά της ταυτότητάς τους. Η έννοια της τιμής έχει επόμενα ενεργητική και επιθετική σημασία. Καταξιώνει τον άντρα σαν άτομο αποδίδοντάς του το γόητρο της αναγνώρισης. Βαθμιαία η τιμή αποκτά πλέον όλο και περισσότερο οικονομικό χαρακτήρα, καθόσον το γόητρο της αναγνώρισης ταυτίζεται όλο και περισσότερο με την οικονομική επιτυχία και καπατσοσύνη και απομακρύνεται από το ήθος και την ηθική.

Η ντροπή αντίθετα συνδέεται με την γυναίκα και προκύπτει σαν αποτέλεσμα της άρνησης της αγνότητας, της συστολής, της σεμνότητας σαν αξιών που πρέπει να διέπουν την γυναικεία συμπεριφορά. Η έννοια της ντροπής έχει όχι μόνο παθητική σημασία αλλά συνιστά περίπου αποδοχή μιας ανυπόστατης ενοχής για την δυναμική της συμπεριφοράς του φύλου. Για την υπέρ-βαση της ντροπής και την καταξίωση της γυναίκας απαιτείται επιτακτικά από την γυναίκα η τεκνοποιία, κατά προτίμηση αρσενικών παιδιών. Η έννοια της ντροπής δεν έχει γνωρίσει σημαντικές εξελίξεις, πέρα από αυτή μιας εικονικής χειραφέτησης που σαν όριο έχει την μέσα του γάμου.47.1

Η πατριαρχική νοοτροπία, όχι αποκλειστικά αρσενική, συμπυκνώνεται σε αυτό που ονομάζεται «ηθική». Η ηθική στρέφει το κοινωνικό σύνολο ενάντια στο άτομο ή τη μικρή ομάδα. Προβάλλει τις αστικές αξίες σαν φυσικούς νόμους και, κατά συνέπεια, σαν αδιαμφισβήτητες. Ο μόνος πραγματικός περιορισμός της αντρικής εξουσίας πραγματοποιείται από την ικανότητα των γυναικών να εκμεταλλεύονται την εξάρτηση των αντρών από αυτές. 47.2  Μέσα από την ηθική, η αστική εξουσία υλοποιεί την κυριαρχία της πάνω στην κοινότητα των ανθρώπων με μια σειρά από κανόνες και τελετουργίες. Η ηθική αποκόβει κάθε ενέργεια από τον σκοπό της, διαχωρίζοντας τις ανθρώπινες υπάρξεις από την κοινότητά τους και φέρνοντας τις αντιμέτωπες με αυτή. 48 Στις εκφάνσεις της ηθικής περιλαμβάνονται η αρνησικυρία(το veto δηλαδή), η προκατάληψη καθώς και η διήθηση και ο εξευγενισμός των ιδιαίτερων ατομικών αιτημάτων(αλλιώς μιλάμε με τους λίγους, αλλιώς με τους πολλούς). Όσο σπουδαιότερο ρόλο παίζουν σε μια επιλογή η ηθική, το καθήκον, ο ατομισμός, τόσο αυτή αποκόβεται από την καθημερινότητα και την έννοια της ελεύθερης απόφασης. 49 Στην αστική κοινωνία επικρατεί ένα σκληρό ανταγωνιστικό πνεύμα που προεκτείνεται και στις οικογενειακές σχέσεις. Η θεμιτή λύση που συντρέχει με τους ηθικούς κανόνες είναι το καφενείο και η δουλειά για τον άντρα, το τηλέφωνο και το κουτσομπολιό για την γυναίκα, η συνεχής απουσία για τα παιδιά. Η σημερινή κοινωνία αχρήστευσε συναισθηματικά τόσο την γυναίκα όσο και τον άντρα. 50  

Η μητρική αγάπη, πέρα από τις μωρολογίες της ηθικής, στην προτεσταντική  – καπιταλιστική κοινωνία, έχει χάσει το προστατευτικό της ρόλο που της επιφύλασσε ο μεσαιωνικός καθολικισμός και η ορθοδοξία, στα μέρη μας. Συχνά περιορίζεται μόνο στη μάχη του φαγητού: Όσο πιο παχύ είναι το παιδί, τόσο το καλύτερο για αυτό – Πρέπει να φας γιατί σε αγαπάμε! 50α  Η πατριαρχική διάσταση της οικογένειας διευρύνεται πλέον συστηματικά. Στην ελληνική οικογένεια υφίσταται η επιπλέον δυσχέρεια στο ότι οι μεταλλαγές που υπαγορεύονται από οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις δεν αντανακλώνται στο στενό ιδεολογικό της ορίζοντα. 51  Η μητέρα δεν μπορεί να δεχτεί, για παράδειγμα ότι τα παιδιά της συμπεριφέρονται σαν να είναι άρρωστη ή διανοητικά καθυστερημένη. – Μάλιστα μαμά(!!!) και άλλα σχετικά – και της κάνουν το χατίρι να ασχοληθεί με αυτά. Θεωρεί τόσο την χειραφέτησή τους, όσο και την δική της, σαν αδιαφορία για τα παιδιά της, το μοναδικό προορισμό της ζωής της. Η μητρότητα αποτελεί έναν ιδιαίτερα τονισμένο κοινωνικό θεσμό και η απουσία της γίνεται αντιληπτή με έντονο και οδυνηρό τρόπο. Οι δεσμοί μητέρας και παιδιών δεν είναι απλά μια μέθοδος διάδοσης της κυρίαρχης ιδεολογίας στην νεότερη γενιά αλλά η ουσιαστική διαδικασία της πολιτισμικής ταυτότητας των νεοελλήνων. 52

Η ηθική αναδεικνύεται, αφομοιώνει και ενσωματώνει, γελοιοποιώντας παράλληλα οποιονδήποτε διάλογο, συγκαλύπτοντας τις σχέσεις αλλά και τις ταυτότητες καταπιεστών και καταπιεζόμενων. Η αρμοδιότητά της είναι ευρύτατη, καθώς αγγίζει περιοχές που εκτείνονται από την γενική αλλοτρίωση μέχρι τις σεξουαλικές σχέσεις, χωρίς ταυτόχρονα να συνιστά μια αποκλειστικά καπιταλιστική ιδιομορφία. Η ηθική καλύπτει ιδεολογικά μια φανταστική ανισότητα που τελικά επιβάλλεται, με τρόπο που ανάγει τις ψευδαισθήσεις σε κανόνες. Η οικογένεια και οι άλλες ανθρώπινες συσχετίσεις αποτελούν τα θύματα της εγκληματικότητάς της. 53

Ακόμα και μέσα στον «χώρο» μπορούμε να αντιληφθούμε ότι ένα σημαντικό τμήμα από αυτά όλα θεωρείται αυτονόητα αποδεκτά, περιορίζοντας τις διαμάχες με την οικογένεια σε επιμέρους σημεία και όχι στο σύνολο. Αυτό από μόνο του συνιστά επικράτηση της ηθικής. Η δομή αυτή, τελικά, φαίνεται να είναι τόσο συνεκτική, ώστε ακόμη και η έκτασή της να μην είναι δυνατό να προσδιοριστεί με σαφήνεια. Οι εχθροί και οι φίλοι έχουν γίνει το ίδιο δυσδιάκριτοι.

 

  1. ΑΝΗΘΙΚΑ ΔΙΔΑΓΜΑΤΑ

Όλα τα ταμπού γύρω από τον έρωτα και την οικογένεια,                                                                                               που μας δημιούργησε η κοινωνία των μεγάλων,                                                                                                            χρειάζεται να τους τα επιστρέψουμε σαν                                                                                                                                 άσεμνα χαστούκια. 54            

Οι μπολσεβίκοι προσπάθησαν το 1917 να καταργήσουν την οικογένεια, αλλά μετά κατάλαβαν πως κάτι τέτοιο ήταν αδύνατο.55

Ο Πρωταγόρας ήθελε να αποκολλήσει τη νεολαία της εποχής του από τον κύκλο της οικογένειας, για να τη μυήσει σε διδασκαλίες αντίθετες από αυτές της παράδοσης και της λογικής της οικογένειας αυτής. 56  Η δυσκολία της προσπάθειας βρισκόταν, και βρίσκεται στη σύγκρουσή της με αυτές ακριβώς τις αξίες που είναι βαθιά ριζωμένες στη συνείδηση των ανθρώπων. Η απόρριψή τους οπωσδήποτε απαιτεί, πέρα από την επιμονή και τη διάθεση για εξέγερση, την πρόθεση για ρήξεις, σε συνέχειες.

Η ιεράρχηση και η αξιολόγηση των ανθρώπινων σχέσεων χρειάζεται πολλαπλές εμπειρίες. Απαιτεί την αποδοχή  ότι η πραγματικότητα υφίσταται σαν ατύχημα και ότι η εναλλακτική προς αυτήν δυνατότητα είναι σπουδαιότερη από κάποια εγωιστική κοινωνική αναγνώριση. Χρειάζεται να βιώσει κανείς την κινητικότητα ενός κοινοβίου, τη μοναξιά του έρωτα, την πείνα της ανέχειας, την απογοήτευση του no future – και για αυτά που πραγματοποιούνται, και για αυτά που παραμένουν όνειρα καλοκαιρινής νύχτας. Σε αυτά ακριβώς τα πράγματα η οικογένεια λειτουργεί σαν μηχανισμός καταστολής. Τα «μη» και τα «όχι», στο κάτω κάτω της γραφής, είναι αμυντικές αντιδράσεις μιας νοοτροπίας που αγωνίζεται να μη χάσει το παιχνίδι, και για αυτό είναι ακίνδυνα.

Οι περισσότεροι άνθρωποι κρέμονται από την οικογένειά τους με τον ίδιο τρόπο που κρέμονται από την ιδιοκτησία τους, μέχρι που γερνούν και αρρωσταίνουν τόσο που δεν μπορούν να κουνηθούν. Και τότε ακόμα αποποιούνται και τις δύο με βαριά καρδιά. Εγώ διαμοίρασα τις δικές μου σε φίλους και συγγενείς, όταν ήμουν ακόμα υγιής και νέος. Ελπίζω να είναι όλοι τους ευτυχισμένοι. 57

   Η οικογένεια και η ηθική σαν μορφές της κοινωνικής τάξης, είναι δεμένες με την ιδιοποίηση της ατομικής επιθυμίας και κατά συνέπεια, με την ιδιοκτησία. Η μικροϊδιοκτησία δημιουργεί ένα συναίσθημα ανεξαρτησίας και αυτονομίας. Ο ρόλος της ηθικής είναι να συσχετίσει αυτό το συναίσθημα, σε μια αμφίδρομη πορεία, με τη σιγουριά της ασφάλειας. Ο κοινωνικός ρόλος αυτής της πορείας είναι ότι οδηγεί την πλειοψηφία του πληθυσμού στο να ταυτίζει τα συμφέροντά του με την κοινωνική σταθερότητα και να εναντιώνεται στην ιδέα της ανατροπής της οικογένειας σαν παράγοντα σιγουριάς, ασφάλειας και σταθερότητας. 58         

 

  1. Ο ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

-Μαμά, εμείς γιατί δεν έχουμε αυτοκίνητο;                                                                                                      -Γιατί υπάρχουν πάρα πολλά αυτοκίνητα στον κόσμο, παιδί μου.

Αν για μια στιγμή αντιλαμβανόμασταν τη σημερινή οικογένεια σαν προϊόν του καπιταλισμού, θα διατυπώναμε ένα νόμο της αξίας της με τον ακόλουθο τρόπο: «Η αξία της οικογένειας σήμερα καθορίζεται από τον κοινωνικά αναγκαίο χρόνο που απαιτήθηκε για τη διαμόρφωση-παραγωγή της»59

Η καπιταλιστική κοινωνία και οι απολογητές της προβάλλουν συνειδητά την αξία της οικογένειας και διευρύνουν υποσυνείδητα την ισχύ του νόμου αυτού. Στη βάση μιας αμφισβητήσιμης, γραμματικής πορείας και ιστορικής συνέχειας της οικογένειας υπερτονίζουν την σημασία της. Συγχέουν τα ποικιλόμορφα ιδεολογικά, πολιτισμικά και οικονομικά χαρακτηριστικά της σε ένα ενιαίο όλο με δοσμένη από τα πριν συνοχή. Αν και η αντίληψη του είδους «έτσι επιτάσσει η φύση», που είναι και η κυρίαρχη στο ζήτημα της οικογένειας, παροπλίζει εκβιαστικά την κριτική στάση, οι επιφυλάξεις σχετικά με τέτοιες διευρύνσεις της αξίας της οικογένειας είναι πολλές.

1.Η αξία χρήσης της οικογένειας είναι σύνθετη, γιατί βιώνεται σαν ατομικό φαινόμενο, ενσωματώνοντας σύμβολα, επιρροές, συναισθηματισμούς και φερεγγυότητα. Διαπιστώνουμε καθημερινά ότι είναι προϊόν του συστήματος, συναποτελεί ταυτόχρονα το σύστημα αυτό, αλλά συνιστά και ένα από τους σκοπούς του. Οι πλέον διαφορετικοί μηχανισμοί της κοινωνίας αναπαράγουν κάποιες κύριες σχέσεις και φροντίζουν να αφήσουν κάποιες άλλες να φθίνουν σαν ξεπερασμένες.

2.Αυτά σημαίνουν και κάτι άλλο: η διαρκής μετεξέλιξη και αναδιαμόρφωση του «προϊόντος» οικογένεια, σε συνδυασμό με τις ιδιαιτερότητες κάθε ξεχωριστής οικογένειας, συρρικνώνουν αυτό που καταλαβαίνουμε σαν απαιτούμενο κοινωνικά αναγκαίο χρόνο εργασίας για να παραχθεί η συγκεκριμένη σχέση οικογένειας. Με άλλα λόγια, το παρόν προεκτείνεται στο παρελθόν τελείως αυτονόητα. Καμία ιστορικότητα δεν ενσωματώνει στην αξία ενός συγκεκριμένου αντικειμένου-προϊόντος την αξία των ίδιων η παρ-όμοιων που προηγήθηκαν από αυτό στην παραγωγή. Η ιστορία της οικογένειας, όσο και αν προσπαθούν να μας πείσουν μερικοί, δεν ταυτίζεται με την ιστορία του ανθρώπινου γένους!

  1. Η ανισομερής εξέλιξη – ανάπτυξη των κοινωνιών εκδηλώνεται και με μια διαφοροποίηση του λεγόμενου «κοινωνικά απαιτούμενου αναγκαίου χρόνου εργασίας». Σε μια χώρα που η σημασία της οικογένειας για τη λειτουργία του συστήματος συνολικά είναι σημαντική, υφίστανται δυναμικές για την αναδιάρθρωση και τον εκσυγχρονισμό της. Όταν, όμως, η διαμόρφωση της οικογένειας προσδιορίζεται από την αγροτική παραγωγή της κοινότητας, οι δυναμικές αυτές είναι άλλες. Τέτοιες διαφοροποιήσεις αντικατοπτρίζονται τόσο στη δομή, όσο και στην έννοια της οικογένειας. Καμιά φορά αυτές οι διαφοροποιήσεις είναι τόσο ουσιαστικές, ώστε θέτουν σε συνολική κρίση την ισχύ του νόμου της αξίας.
  2. Η οικογένεια σαν προϊόν του καπιταλισμού δεν διακρίνει διαφορά ανάμεσα σε κρίσεις υπερπαραγωγής και κρίσεις υπερσυσσώρευσης, από το γεγονός ότι εκτός από προϊόν είναι και παραγωγός του εαυτού της. Οι κρίσεις της δεν είναι κρίσιμες αλλά σταθμοί ισχυροποίησης και ανανέωσής της. 60 Σαν προϊόν, επιπλέον, έχει την ικανότητα της διευρυμένης αναπαραγωγής του, όπου ο «κεφαλαιοκράτης» – κοινωνικό σύστημα, που είναι και παραγωγός της, δεν αλλοτριώνεται από αυτή, αλλά την προσδιορίζει παντοιοτρόπως. Η παραγωγή σχέσεων οικογένειας είναι σχέση παραγωγής – αλλά και παραγωγική δύναμη και παραγωγή ιδεολογίας (αντίφαση καθεαυτή). Ο χρόνος και η χρήση τη φθείρουν στη μικροκλίμακα και, συγχρόνως, εμπεδώνουν, διαμορφώνουν και διαφοροποιούν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της συνολικά. Η οικογένεια έχει ταυτόχρονα αξία χρήσης για τα μέλη της και ανταλλακτική αξία για το κοινωνικό σύστημα, στο βαθμό που πετυχαίνει να διαμορφώσει μια ανάγκη σχετικά με αυτή, μαζική παραγωγή και υποψήφιους καταναλωτές – μοναχικά άτομα.
  3. Η οικογένεια, πέρα από αυτοαναπαραγώμενο προϊόν, είναι και μηχανισμός αναπαραγωγής με ιδεολογικά χαρακτηριστικά. Η ιδεολογία, όντας μια ψευδή συνείδηση της πραγματικότητας, αποτελεί ένα δίκοπο μαχαίρι. Αν η μια κόψη της είναι το ψέμα και η υποκρισία, η δεύτερη είναι το βαθύ ρίζωμα στις ανθρώπινες συνειδήσεις. Η άρνηση της εμποδίζεται τόσο από φαινόμενα του ρυθμού (της μόδας – στην κοινωνία υφίστανται διάφορες εκδοχές οικογένειας), όσο και από την υλική της αναγκαιότητα. Η υπέρβαση του θεσμού γίνεται αδύνατη εξαιτίας καθιερωμένων στάσεων ζωής:

α. Ο διάλογος γίνεται αντιληπτός σαν συναλλαγή – Αν κάτσετε φρόνιμα, όσο θα λείπω. θα σας πάρω σοκολάτα.

β. Η κατανομή εργασίας κατανοείται σαν μοίρασμα «αιώνιων» υποχρεώσεων – με ιστορικό βάθος το πολύ δύο γενεών (!!!).

γ. Η ισότητα των δύο φύλων είναι αδύνατη γιατί κατά βάθος ο καθένας θεωρεί τον εαυτό του καλύτερο από τους υπολοίπους για τους οποίους φυσικά γίνεται θυσία. 61

Η δομή της με βάση το ετερόφυλο ζευγάρι είναι ένας τρόπος εγκλεισμού, που αναφέρεται σε ιδιοκτησιακές σχέσεις, Η αξία χρήσης της οικογένειας εμπλέκεται με τα ανθρώπινα συναισθήματα, και η απόλυτη παγίωση και θεσμική της προστασία υπερτιμούν την αξία του θεσμού συνολικά. Ακόμα και στα κατώτερα κοινωνικά στρώματα, όπου η εργασία επικαθορίζει τις σχέσεις της οικογένειας, δεν μπαίνουν οι βάσεις κατάργησής της, αλλά παρατηρούνται σύνδρομα στέρησής της καθώς και τα ισχυρότερα σύνδρομα Οιδίποδα και Ηλέκτρας.

  1. Ολοκληρώνοντας το ζήτημα, χρειάζεται να διαπιστωθεί ότι δεν πρόκειται για μια χωρίς προϋποθέσεις επέκταση του νόμου της αξίας ούτε για την αναζήτηση μιας ιδιότητας ανταλλαξιμότητας ενός συγκεκριμένου προϊόντος. Σε τελικά ανάλυση, οι νόμοι της αγοράς των προϊόντων δεν μπορούν να προεκταθούν χωρίς επιπτώσεις, όπου οι διάφορες κρίσεις να μεταφράζονται σε γάμους, διαζύγια ή υπογεννητικότητα. Η σειρά των ενστάσεων που αναφέρθηκαν καταγράφει σήμερα μια περιορισμένη υλική αξία της οικογένειας. Αυτά όλα δεν αναιρούν το ιδεολογικό της κύρος. Το να παραλλάζουμε τη «μαμά», τον «μπαμπά», το «γιόκα», την «καριόλα», από ανεμόμυλους σε ακρογωνιαίους λίθους της ευημερίας και της ευτυχίας μας συνιστά βέβαια, απλά μια μορφή δονκιχωτισμού. Ο αγώνας ενάντια σε οποιαδήποτε ιδεολογική – θρησκευτική συνείδηση είναι παρατεταμένος, ατομικός όσο και κοινωνικός και δεν επιδέχεται καμιάς μορφής καταναγκασμούς. Θα στραφεί εναντίον μας, για να μας σπρώξει σε μια χωρίς όρους αναζήτηση του ιδανικού η ιδανικής συντρόφου της ζωής μας, με ή δίχως απογόνους!
  2. ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ;

Για να γίνει κατανοητός ο σκοπός της ελληνικής οικογένειας, είναι απαραίτητο να εξεταστεί σε συνάρτηση με τους σκοπούς του κοινωνικού συνόλου.62  Άρα:

Α) αποκλεισμός της γυναίκας από την κοινωνική ζωή.

Β) σύνδρομα Ηλέκτρας και Οιδίποδα.

Γ) αιμομιξία πατέρα ή θείου με κάποιο παιδί, συνήθως τη θυγατέρα, σαν πρώτη εμπειρία βιασμού και σεξουαλικότητας της θυγατέρας.

Δ) πατρική εξουσία που συχνά εκτρέπεται σε βία ενάντια σε μικρούς και μεγάλες.

Ε) γενικευμένη υποκρισία που κρύβεται πίσω από ηθικούς κανόνες και πρότυπα.63

Μέσα στην οικογένεια διαπιστώνεται μια κοινωνιολογική υπεράσπιση ιδιοτήτων του φύλου που τονίζουν βασικά τα ταξικά προσδιορισμένα χαρακτηριστικά του. Σε αυτό τον σεξισμό τονίζεται δηλαδή η διάκριση εκτελεστικού – πατρικού και εκφραστικού – μητρικού ρόλου. Η αντιδιαστολή αυτών των ρόλων αποτελεί την ίδια την βάση της δυσλειτουργίας της αστικής δημοκρατίας. 63.1

 

  1. ΠΟΥ ΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ;

Α) σαν οικονομική μονάδα, αποτελεί το μέσο αναπαραγωγής και το πλαίσιο κατανάλωσης της εργατικής δύναμης

Β) σαν ιδεολογικός μηχανισμός, κυριαρχείται από την ιδέα της ιδιωτικής περιουσίας – ατομικής ιδιοκτησίας και ομογενοποιεί ό,τι συντηρητικότερο υπάρχει στην ανθρώπινη συμπεριφορά.

Γ) σαν μηχανισμός ενσωμάτωσης, κατασκευάζει τους ανθρώπους και πρωτοδιαμορφώνει την αντρική κυριαρχία, καθορίζοντας, τελικά, τη φύση της κοινωνίας και καθοριζόμενη από αυτή. 64

Δ) η σταθερότητα της οικογένειας στην Ελλάδα έχει μια ιστορική ρίζα. Το Βυζάντιο, η διάδοχη οθωμανική αυτοκρατορία αλλά και το κατοπινό ελληνικό κράτος στηρίχτηκαν βασικά στην αγροτική μικροϊδιοκτησία. Το ιδεολογικό πλαίσιο αυτού του οικονομικού συστήματος εξασφάλιζε η ορθοδοξία, που θεμελίωνε δογματικά την έννοια της συλλογικής ευθύνης για μια συλλογική σωτηρία. Το χωριό ολόκληρο και συλλογικά ήταν υπεύθυνο απέναντι στην κεντρική εξουσία και οι κάτοικοι απέναντι στην κοινότητα. Αυτό δημιούργησε μια ισχυρή εξάρτηση από το κοντινό περιβάλλον της οικογένειας και της κοινότητας, στεγανά προς κάθε τι το καινούργιο και εχθρότητα προς την εξουσία. Όποιος δεν συμφωνούσε με τους άλλους ή έπρεπε να φύγει ή ήταν ο τρελός του χωριού. 65

 

  1. ΚΑΛΑ, ΤΟ ΑΥΡΙΟ ΔΕΝ ΤΟ ΦΟΒΑΣΤΕ ΡΕ;

Η οικογένεια είναι μια στιγμή αλλοτρίωσης. 66  

Η παραπέρα δόμηση της κοινωνίας εξαρτάται και από τη μορφή που θα πάρει η οικογένεια. Αυτό που βιώνουμε σαν τα μέλη μιας οικογένειας, το προβάλλουμε αναπόφευκτα πάνω στο ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο.67

Οι ριζοσπαστικές κοινωνικές δομές τις τελευταίες δεκαετίες τινάζονται στον αέρα. Με τη βοήθεια της απειλής του AIDS και σε μια Kitsch εκδοχή, επανεμφανίζεται, με αφετηρία της ΗΠΑ, μια φονταμενταλιστική αντίληψη – “οικογενειακές αξίες” – έτσι γενικά και αφηρημένα, σαν μια ζεστή προστασία από την ψυχρότητα του σύγχρονου καπιταλισμού, λειτουργώντας συμπληρωματικά προς αυτόν.68 Όλα τα ζωντανά συστήματα οργανώνονται μέσα από την αλληλεπίδραση με το περιβάλλον τους. Η αδυναμία οικογενειακής λειτουργικής συναλλαγής και επικοινωνίας δημιουργεί για αυτήν προβλήματα επιβίωσης. Η αδυναμία αυτή προκύπτει από τα στοιχεία ανταγωνισμού που διέπουν την οικογένεια: διαφορετικές ατομικές επιδιώξεις, διαφοροποιημένες κοινωνικές αξίες – μορφές καταστολής και διαφορετικοί  – ασαφείς κοινωνικοί ρόλοι. 69

Η κρίση της οικογένειας συνδυάζεται με την κρίση των αξιών της κοινωνίας, για να γίνει η βάση της δημιουργίας μιας νέας σύνθεσης της πρωτογενούς κοινωνικής ομάδας. Το μέλλον της οικογένειας, μας το δείχνουν οι φτωχογειτονιές της Ευρώπης και των ΗΠΑ: πρόκειται για μια δεσποτική αναδιάρθρωση της πυρηνικής οικογένειας, με εκρήξεις αλκοολισμού και κακομεταχείρισης των άλλων από την μεριά των ανδρών, κατάθλιψης από την μεριά των γυναικών, εξάρτησης από τα ναρκωτικά και την τυφλή βία από την πλευρά των παιδιών. Η πιθανή φυσική απουσία του άντρα δεν ακυρώνει τίποτα από την συμπεριφορά των υπολοίπων. Αυτό συμβαίνει γιατί η ταύτιση φύλου και μορφών συγγένειας, π.χ. μητέρας με το παιδί, είναι λάθος να γενικεύεται. Η συγγένεια είναι η βάση της κοινωνίας στην καπιταλιστική και την αναγεννησιακή Ευρώπη και δεν ισχύει σε άλλους πολιτισμούς και εποχές. Με την έννοια αυτή μπορεί και πρέπει να ξεπεραστεί. 70

 

__________________________

1 Felini, σ. 28.
2  Μερακλή Μιχάλη, ελληνική λαογραφία, σ. 27 τ. 1ος.
3  Χαρις Δ. Κατάκη, Οι τρεις ταυτότητες της Ελληνικής Οικογένειας, σ.19.
4  Pahl R. E., Whose City, σ. 177
Ο αστικός πληθυσμός στην Ελλάδα, σε σχέση με το συνολικό
1951: 37,7%
1961: 43,3%
1971: 53,3%
1981: 58,1 %
Οι αριθμοί δείχνουν ότι η αστικοποίηση του πληθυσμού συντελέστηκε με ρυθμούς τέτοιους μεταπολεμικά , ώστε να αποτελέσει το μεγαλύτερο και συνθετότερο πρόβλημα της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας.
5  Τουρκοβασίλη Γιώργου, Τα ροκ Ημερολόγια, σ. 149.
6  Κατάκη, σ.48
7  Zaretski Eli, Καπιταλισμός, Οικογένεια και Προσωπική Ζωή, σ.27
8  Early Marx, Κριτική της Χεγκελιανής Ιδέας για το Κράτος, σ. 65
9  Στο ίδιο, σ.61
9.1 Παπαταξιάρχη, ταυτότητες και φύλο στη σύγχρονη ελλάδα, σ. 51
10   Engels, σ. 47, Κατάκη, σ.11.
11    Κατάκη, σ. 48
12    Στο ίδιο, σ. 65
13  Στο ίδιο, σ.159
14  Jay, σ. 289-290
15  Jay, σ. 19, Zaretski, σ. 74
16  Κατάκη, σ. 103, Μαρίνα Ιωσηφίδου στο Παπαταξιάρχης κλπ, Αδελφές στον Χριστό:
Η Συγγένεια σε δύο ελληνικά ορθόδοξα μοναστήρια, σ. 286
17  Μερακλής, σ. 30
18   Zaretski, σ.25
19  S.P.K., σ. 25
20  Jay, σ. 120
21  Κατάκη, σ. 62-67
22 Guattari, σ. 59
23  Colman, σ. 65, Guattari, σ. 59
24 Lefranc, σ. 40, Cooper, σ. 53
25  Κατάκη, σ. 89
26   Κατάκη, σ. 162, Jay, σ. 290
27   Κατάκη, σ. 201.
28   Zaritski, σ. 14, στο ίδιο σ. 163
29   Kessel, σ. 150
30   Κατάκη, σ. 17
30.1   Jill Dubisch στο Παπαταξιάρχης κλπ, κοινωνικό φύλο, συγγένεια και θρησκεία: Αναπλάθοντας την Ανθρωπολογία της Ελλάδας, σ. 115.
31  Κατάκη, σ. 59
32  Colman, σ. 57
33   Κατάκη, σ.26
34    Runsiman, σ. 249
35  Κατάκη, σ. 61
36  Greek Literature, Μένανδρος, σ. 207
37   Zaretski, σ. 73
38    Κατάκη, σ. 69
39    Pahl, s. 84, Colman, σ. 142
40  Zaretski, σ. 22
40.1  Sofka Zinovieff, στο Παπαταξιάρχης κλπ, Έλληνες Άντρες και Γυναίκες:      το «καμάκι» σε μια επαρχιακή πόλη, σ.274
41  Στο ίδιο, σ.116
42  Κατάκη, σ. 43-47
43 Greek Literature, Ευρυπίδη, “Μήδεια” 230, σ. 151, ελληνικά- γερμανικά μτφ. Karl Heinz Helreler, Στουτγάρδη 1992, Reclam, 230-251, σ. 25-26
44  Zaretski, σ. 42, Guattari, σ. 14
45  Jay, σ. 155
46   Capra, σ. 157, Zaretski, σ.σ. 113-114, Παπαταξιάρχης, σ.σ. 53-50
47  Finley, σ. 11 κ.ε.
47.1  Παπαταξιάρχης, σ. 46 κ.ε.
47.2   Παπαταξιάρχης, σ. 52
48  Heller Agnew, Επανασταση και Καθημερινή Ζωή, σ. 12
49   Στο ίδιο, σ. 13
50  Κατάκη, σ. 163 κ.ε.
50.α  Lusy Ruschton, στο Παπαταξιάρχης…, Για την ηθική της οικογένειας σ. 166-167
51  Jay, σ. 124.
52  Κατάκη, σ, 139, Lucy Ruschton στο Παπαταξιάρχης κλπ, σ. 151
53  Ηeller, σ. 129, Jaspers Karl, the future of mankind, σ. 328
54  Τουρκοβασίλης, σ. 86
55  Zaretski σ. 151
56  Ζeller – Nestle, σ. 99
57   More Thomas, Utopia, σ. 46
58   Guattari, σ. 17, Early Marx, κριτική της χεγκελιανής ιδέας για το κράτος, σ. 173, Pahl, σ. 291
59  Η αξία ενός προϊόντος προσδιορίζεται και από τον κοινωνικά αναγκαίο χρόνο εργασίας που απαιτείται για την παραγωγή του (ο νόμος της αξίας με σύγχρονες επιφυλάξεις – και ), Μηλιός Γιάννης, Ο Ελληνικός Κοινωνικός Σχηματισμός, σ. 91 κ.ε., σ. 122 κ.ε. Μαρξ Καρλ, Βασικές Γραμμές της Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας (Grundrisse),  σ. 231, 271 και 425, τ. 2ος
60  Κρίση υπερσυσσώρευσης κεφαλαίου έχουμε στην περίπτωση πτώσης του ποσοστού του κέρδους που συνδυάζεται με μπλοκάρισμα της αναπαραγωγής του κεφαλαίου. Είναι η μείωση της ικανότητας του κεφαλαίου να εκμεταλλεύεται την εργασία, η ανάπτυξη του βιοτικού επιπέδου των εργατών, η παραγωγικότητα της εργασίας είναι μεγαλύτερη από την παραγωγικότητα του κεφαλαίου. Οφείλεται στην ανάπτυξη της αξιακής του σύνθεσης, του λόγου της υπεραξίας προς το μεταβλητό κεφάλαιο και πολλών άλλων παραγόντων. Η κρίση αυτή αντιμετωπίζεται από το κράτος με καταστροφή τμήματος του πλούτου, όπως πολιτικές λιτότητας, κλεισίματος «προβληματικών», αλλά και προσαρτήσεις εδαφών και πολέμους. Μηλιός, σ. 44 κ.ε.
61  Κατάκη, σ. 192-196
62  Στο ίδιο, σ. 55
63  Μερακλής, σ. 139
63.1  Παπαταξιάρχης, σ. 27
64   Zaretski, σ. 17-18
65  Κατάκη, σ. 36-37
66   Jay, σ. 155
67  Κατάκη, σ. 21 κ.ε.
68  Diederichsen Diedrich, Politische Korrekturen, σ. 24
69  Κατάκη, σ. 184 κ.ε.
70  Frombetoff (εκδότης), … und es Began die Zeit den Autonomie, πολιτικά κείμενα του Karl Heinz Roth, σ. 19, Παπαταξιάρχης, σ. 38

 

 

Advertisements