Τουρισμος και εργασια (οι βασεις ενος μεταβιομηχανικου σχεδιου)

Το κείμενο του Γ.Ν. Ρουσσέα που ακολουθεί βρίσκεται στο τεύχος 8 του περιοδικού Convoy (Οκτώβρης- Νοέμβρης ’87). Θα προτείναμε την ανάγνωση του με κάποια προσοχή, όχι μόνο εξαιτίας της σύνθετης γλώσσας που χρησιμοποιεί αλλά και καθώς φαίνεται πως αναπαράγει την θεωρία της εξάρτησης του ελληνικού κεφαλαίου/κράτους/ κοινωνίας από τους «μεγάλους ιμπεριαλισμούς». Το κείμενο γράφεται σε μια περίοδο που η κριτική αμφισβήτησης αυτής της αφήγησης από την σκοπιά της εργατικής αυτονομίας δεν είχε διατυπωθεί με συνεχή και σαφή τρόπο. Γι’ αυτό λοιπόν και θα προτείναμε την ανάγνωση των παραγράφων που αναφέρονται στην «εξάρτηση» μέσα από την επίκαιρη ανταγωνιστική σκοπιά της ανάγνωσης του ελληνικού κεφαλαίου/ κράτους/ κοινωνίας ως ιμπεριαλιστικού σχηματισμού με συγκεκριμένες πρωτοβουλίες, στρατηγικές και συμμαχίες. Για όποια/ον ενδιαφέρεται για περεταίρω εξερεύνηση των θέσεων της «εργατικής αυτονομίας» για τον «ελληνικό ιμπεριαλισμό» θα πρέπει να απευθυνθεί στον  πρώτο τόμο της σειράς anti- imp της Λέσχης Κατασκόπων του 21ου αιώνα με τίτλο: «γενικές θέσεις εναντίον του ελληνικού ιμπεριαλισμού» .

Αντιγράφουμε ενδεικτικά από την ένθετη μπροσούρα στο περιοδικό Sarajevo, τον Μάρτιο του 2008, που αργότερα εκδόθηκε με τροποποιήσεις στον πρώτο τόμο της σειράς anti- imp:

«Ας ανακεφαλαιώσουμε αυτά που ονομάσαμε δύο βασικές αφετηρίες  ταξικής ανάλυσης του ελληνικού ιμπεριαλισμού.

Από την μια πρόκειται για την/τις διεθνοποιημένη/ νες οικονομική/ ές λειτουργία/ ες της ελληνικής αστικής τάξης, για την σχέση αυτών των  λειτουργιών και άρα των συμφερόντων αυτής της διεθνούς τάξης με το έδαφος· ειδικά μ’ αυτό που ήθελε (ή δεν θα ήθελε) να είναι το έδαφος ενός δικούς της κράτους. Είναι η «μεγάλη ιδέα», η «ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών», ένα ιμπεριαλιστικό πρόταγμα που αναδύθηκε σχεδόν απ’ την αρχή της ιστορίας του ελληνικού κράτους και παραμένει πάντα στο τραπέζι των σχεδιασμών του.

Από την άλλη μεριά πρόκειται για την/τις διεθνική/ ες πολιτικές και στρατιωτική/ ές λειτουργία/ ες του ελληνικού κράτους, και την σχέση αυτών των λειτουργιών και άρα των συμφερόντων της εντόπιας εξουσιαστικής συμμαχίας με το έδαφός της. Αυτό το ονομάσαμε γεωπολτική πρόσοδο. Και πάλι πρόκειται για την «μεγάλη ιδέα» κλπ.»

[anti- imp 1: «γενικές θέσεις εναντίον στου ελληνικού ιμπεριαλισμού», Λέσχη Κατασκόπων του 21ου αιώνα, 2010, σελ. 71]

Tourismos ki ergasia. (οι βάσεις ενός μεταβιομηχανικού σχεδίου)

Προλεγόμενα: 1

Διακηρύσσεται ότι ο τουρισμός είναι βιομηχανία, μετασχηματίζει δηλαδή μια ύλη σε κάποια άλλη ή εν τέλει κάτι της προσθέτει. Κι αφού είναι «βιομηχανία» παράγει πρόσθετη αξία (!) κέρδος, κατά συνέπεια ανάπτυξη, θέσεις εργασίας κλπ. Σαν τέτοιος γίνεται «αποδεκτός» σαν εθνική υπόθεση, ιδιαίτερα δε από τη θέση του και τη σχέση του  μ’ όλα τ’ άλλα σκυθρωπά οικονομικά και κοινωνικά μεγέθη.

Όμως αυτός ο μεταβολισμό του ο τόσο ιδιόρρυθμος όσο κι αποκρουστικός, η ουσία και τα αποτελέσματα του, αντιμετωπίζονται με τέτοια επιείκεια και διορθωτική κριτική, λες και υπάρχει ο τρόμος ενός ονείρου χωρίς τουρίστες-τριες στο αγκυλωτό στομάχι του εθνικού μας καπιταλισμού. Αγκύλωση!

Κάποιος «οικολογικός» βήχας που σηκώνει σκόνη, κάποιες οδοντοστοιχίες που σπέρνουν γκρίνια «για τις δυσβάσταχτες διακοπές» και θερίζουν τις διαστροφές των ιθαγενών και κάποιες οικονομικές κονταρομαχίες που κατακτούν το σύμπαν των καπιταλιστικών αντιθέσεων εισπράττοντας αυτάρεσκα την ιδεολογική δικαίωση συνθέτουν το πάνθεον την αντιπαλότητας. Μια ατμόσφαιρα σε Νιρβάνα.

Προλεγόμενα: 2

Με γνώμονα την αρχή: «Μην εμπιστεύεσαι καμία στατιστική που δεν έχεις μαγειρέψει ο ίδιος» θεώρησα σημαντικό κριτήριο την επίκληση ως αποδεικτικών στοιχείων, αντί του εχέμυθου συναλλάγματος που διαπερνά τα έντερα της διεθνούς αγοράς, τα λίτρα του κοπερτόν που καταναλώνονται ετησίως, τον αριθμό των αντηλιακών που ξεπέρασε εκείνον των απορρυπαντικών, την έκταση και το βάθος των εγκαυμάτων, τα διυλιστήρια σπέρματος  που συν- εργάζονται με περιφερειακή οργανική σύνθεση κεφαλαίου, σαν οι μόνες μη προβληματικές εταίρ(ι)ες.

Αποδεικνύεται η συνωμοσία: η ιστορία, ο ήλιος, η θάλασσα, τυλιγμένα σ’ ένα πράσινο χαρτονόμισμα συσφίχτηκαν στα πολύχρωμα τουριστικά προσπέκτους με μαύρα γυαλιά (η άλλη ΚΥΠ) κι από κοντά το γιωτ της νεότερη ιστορίας: η νεορθόδοξη λιτανεία: “rooms to let”, τα’ απέραντα μουστάκια, τα μεθυστικά σουβλάκια, τα μπλαζέ καμάκια: οι βάσεις του θανάτου δημοψηφίζονται κι εθίζονται μ’ αναπτυξιακή έκσταση. Όλοι εργάζονται για το μεγαλείο της πατρίδος. Αγώνας στην Ολυμπιάδα της συναλλαγματικής δουλικότητας.

  1. Τουρισμός, εξάρτηση κι ανάπτυξη.

Στη χώρα των διαρκών ανοσιουργημάτων ο τουρισμός θεωρείται αναντίρρητα από τις πιο σημαντικές πηγές οικονομικής ανάπτυξης. Στην αποδοτικότητα  του ισορροπούν ένα σύνολο οικονομικών μεγεθών, δραστηριοτήτων και κοινωνικών ομάδων που ο οχετός του συναλλάγματος διαπερνώντας τις φλέβες τους, τις καθιστά συγκοινωνούντα και συναινούντα δοχεία. Με τον όρο ανάπτυξη η καπιταλιστική κοινωνική οργάνωση κατανοεί την επέκταση της αστικότητας σε νέες περιοχές δραστηριότητας , πιο αποδοτικές και αυτό- ελέγξιμες. Τυπικό χαρακτηριστικό της ανάπτυξης θεωρείται η άφιξη σ’ εκείνη τη γενικευμένη δραστηριότητα που ανυψώνεται με την πλήρη εργαλειοποίηση των συστατικών της, το μετασχηματισμό της σε μετρήσιμες λογιστικές μονάδες που μπορούν να ρέουν σαν πληροφορίες σ’ έναν πληροφοριακό επικοινωνούντα αγωγών παροχής υπηρεσιών. Το τουριστικό κεφάλαιο για να είναι αποτελεσματικό μετασχηματίζεται σ’ ενιαίο και αυτοκατανέμεται στα συστατικά του: τόσα δωμάτια, εγκαταστάσεις, προσωπικό, περιοχές, παροχές, τιμές, χρόνος, προσφορές κλπ. Η παραγωγή υπηρεσίας απαιτεί πληροφορία κι αυτή οδηγεί στην παραγωγικότητα την ανάπτυξη. Ανάπτυξη και μετασχηματισμός της αγοράς, των προσόντων εργασίας, την ανάπτυξη της περιφέρειας που διευρύνει πλέον τα όρια της μητροπολιτικής αγοράς διευρύνοντας τους ορίζοντες της σύνολης οικονομικής και διοικητικής δραστηριότητας.

Όσο αυτή η οικονομική δραστηριότητα διογκώνεται και συγκεντρωποιείται απορροφώντας όλο και περισσότερα κεφάλαια (πάγιο και μεταβλητό) αποκτά όλο και κεντρικότερη σημασία στο οικονομικό και πολιτικό σύστημα·  την ίδια στιγμή πολλαπλασιάζει τη σχέση του με τ’ άλλα στοιχεία της καπιταλιστική οργάνωσης: βιομηχανία, εμπόριο, τράπεζες, αγροτική οικονομία, διοίκηση, ασφάλειες κλπ. Γίνεται προσδιοριστικός παράγοντας της συνολικής ζήτησης και μ’ αυτόν τον τρόπο εξισώνεται στην σύγχρονη λειτουργία του κράτους. Απ’ αυτή του τη θέση ο τουρισμός εξαρτημένος κατά κύριο λόγο από τη διεθνή μητροπολιτική αγορά τουριστών αλλά και know how (αλλά και την αγορά της περιφέρειας, των ανωτέρων στρωμάτων) αποτελεί σημαντικό παράγοντα εξάρτηση- ενσωμάτωσης της οικονομίας και των πολιτικών επιλογών του κράτους. Μεγάλο τμήμα της εθνικής παραγωγικής δραστηριότητας προσανατολίζεται στην ικανοποίηση της τουριστικής αποτελεσματικότητας, οδηγεί τελικά στην εξειδίκευση. Έτσι η εθνική κοινωνία, το εθνικό κεφάλαιο τμήμα το διεθνούς, οφείλει να παράγει με την μεσολάβηση του κράτους, ταξιδιωτικούς πράκτορες (τμήμα των διεθνών υπηρεσιών λιγότερο ή περισσότερο Μυστικών), σερβιτόρους, ξενοδοχο-υπάλληλους, ξεναγούς, καμάκια κλπ δηλαδή εξ- υπηρέτες, να προωθεί μια νοοτροπία υποτακτικού θεατρίνου, ενός σχιζοφρενή, τραγικού κλόουν που αυτό- αναγνωρίζεται από την επίδοσή του μέσα στην ακτινοβολούσα αθλιότητα.

Εντός των τειχών της γελαστή φρίκης ξεχωρίζουν ορισμένα οχυρωματικά επιτεύγματα. Το τουριστικό διεθνές κεφάλαιο αναπαράγει και μεταφέρει το μεταβλητό του τμήμα, την εργατική δύναμη·  διευρύνει τους μολυσματικούς του ορίζοντες με τις αναγκαίες και περιθωριακές δραστηριότητες του που αναπτύσσονται στ’ όξινο ή ραδιενεργό περιβάλλον του, κι εκδηλώνονται στο ντεκόρ: πληθωρισμός μαγαζιών, κακόγουστο φολκλορ, παραλιακή πολυχρωμία. Θα ήταν αδύνατο να υπολογιστεί πόσα άτομα απασχολούνται ετησίως σε τουριστικές δραστηριότητες στο Ελληνικό πλανητικό σύστημα. Διότι τα καλοκαίρια περίπου το 1/10 του πληθυσμού βρίσκεται στο διατεταγμένο στον επισκέπτη, ιθαγενή ή ξένο. Το σύνολο του πληθυσμού ορισμένων περιοχών- της πλειοψηφίας των νησιών- είναι εξαρτημένο αποκλειστικά από τον «επισκέπτη». Παραδοσιακές απασχολήσεις όπως το ψάρεμα επιβιώνουν γιατί η παραγωγή καταναλώνεται από τους επισκέπτες . Πρώην αγρότες που διέθεταν λίγη γη βρέθηκαν με τεράστιες περιουσίες με την υπερβολική ζήτηση γης σε τουριστικά αξιοποιήσιμες περιοχές. Συμπλέγματα κακόγουστων δωματίων- κλουβιών φύτρωσαν στη θέση αμπελιών. Γριούλες και μικρά κορίτσια δυσδιάκριτα από τις τουρίστριες, συρρέουν στα λιμάνια με την μαγική πρόταση «Rooms to let». Μελαγχροινά αγόρια από τη μικρή τους ηλικία εξειδικεύονται στο πιάτο, την κομπίνα, το καμάκι· στο ονειρικό τους περιβάλλον ηχεί τ’ Ωσαννά στο χρήμα! Το μέλλον τους βουλιάζει στο ντεκόρ των ξενόγλωσσων επιγραφών, στην πολυχρωμία των φωτισμών, στη μόδα των λιτών προκλητικών ενδυμάτων, στην τυποποίηση των εκφράσεων. Οι αισθήσεις τους παγιδεύονται, εξειδικεύονται: το μάτι, το αυτί, η γεύση, η σκέψη (…) η εμπειρία τυπική, επαναλαμβανόμενη, στην αρχή μια σειρά εκπλήξεων, μετά η συνήθεια, η υποχρεωτικότητα. Έτσι πρέπει να συμπεριφέρονται- επιθετικά και ανταγωνιστικά με ταπεραμέντο- για να αναγνωρίζονται σαν στοιχείο το περιβάλλοντος, που τελικά τους υπαλληλοποιεί. Αλήθεια τους γίνεται πλέον η αδιαφορία, η εξατομίκευση, η διασκέδαση, ο απατηλός ανταλλάξιμος κόσμος, η Βαβυλωνία που τους έχει επιβληθεί. Μαζί τους τα χιλιάδες νέα παιδιά που βρίσκουν κάποια απασχόληση σε κάποιο τουριστικό στρατόπεδα και πασχίζουν να ικανοποιήσουν κάποια αποστερητικά σύνδρομα, να καθρεφτιστούν στ’ άπειρα γυαλιά ηλίου, να ακτινοβολήσουν μυστηριακή λαγνεία, στα μπαρς, στις απόκοσμες ντισκοτέκ, την παραλία- πασαρέλα, να προκαλέσουν την προσοχή νε φολκλόρ ακροβασίες, να διαδηλώσουν το εξαγώγιμο ταπεραμέντο.. να προκαλέσουν  γενικά…!

Όμως αυτό το βασίλειο των προβολών οδηγεί στην κάμψη των ψυχικών, την ενδοτικότητα των κοινωνικών τους αντιστάσεων. Η συμπεριφορά τους ισορροπεί με την κυρίαρχη προσδοκία.

Ο τουρισμός θέλει να εμφανίζεται αποτέλεσμα της ελεύθερης αγοράς, όμως είναι τόσο οργανωμένος στην πηγή εκπομπής του ώστε οι χώρες υποδοχής ν’ αποτελούν μια εξαρτημένη προϋπόθεση. Βασική συνθήκη της εξάρτησης αποτελεί το γεγονός της πλήρους χειραγώγησης του καταναλωτή του Βορά, και η πλήρης ορθολογικοποίησης της κατανάλωσης. Ο καταναλωτής διακοπών πακετάρεται καταναλώσιμος από τους Tour Operator και τεντώνεται στην αρένα των τουριστικών σημείων, με προσφορές και λεπτομερείς χάρτες.

Μια τεράστια οργάνωση με κέντρο τον αγωγό πληροφοριών, με αεροπορικές εταιρίες, πλοία κλπ. Και αυτά τα συμφέρονται οικονομικά- πολιτικά γίνονται ή μπορούν να μεταβληθούν σε πολιτική οικονομική πίεση για μια χώρα υποδοχής, δημιουργώντας νέες εστίες υποδοχής (πχ. Τουρκία).

Από την άλλη η κρίση κι εξάρτηση προβάλλει με το τεχνοκρατικό πρόσωπο της οικονομικής κρίσης στη Μητρόπολη όπως και με στρατηγικές ή πολιτικοκοινωνικές κρίσεις στις χώρες υποδοχής που υποχρεούνται πλέον να διατηρήσουν την κοινωνική γαλήνη με τα πιο αυταρχικά και συντηρητικά μέσα, ενώ οι κυβερνήσεις γίνονται ευάλωτες στις εξωτερικές πιέσεις. Στον τουρισμό οι δυο βασικές καπιταλιστικές διαδικασίες αλληλοδιαπλέκονται διεθνικά: η αναπαραγωγή αποτελεί ί την πρώτη ύλη της παραγωγής, ο άνθρωπος- τουρίστας γίνεται η πρώτη ύλη της τουριστικής βιομηχανίες· απόσταγμα του το συνάλλαγμα για την ευρύτερη οργάνωση της αγοράς, το κέρδος για την ιδιωτική επιχείρηση, δημοσιονομικά έσοδα για το κράτος, χρηματιστικές εισροές, που προάγουν τη θέση στη διεθνή αγορά κλπ[. Παράλληλα παραγωγή κι αναπαραγωγή συναντώνται αλληλοεπιδρώσας συμπεριφοράς, το αντικείμενο αναπαραγωγής τουρίστας καταναλώνει το ντεκόρ και τον ιθαγενή εξ- υπηρέτη σαν τουριστική υπηρεσία σε κατάσταση τουριστικού εργοστασίου, εργασίας. Ο εργαζόμενος καταναλώνει την πρώτη ύλη- τουρίστα σαν κεφαλαιακή μονάδα- λειτουργία, δηλαδή αναπαραγωγή, σε μια αμοιβαία σχέση ανταλλαγής. Πουθενά ως τώρα το κεφάλαιο δεν έφτασε σε τέτοιο ύψος φετιχιστικής βαρβαρότητας. Και πουθενά ως τώρα το κεφάλαιο δεν έγινε θεαματικότερο, δηλαδή δεν δημιούργησε τόσες ψευδαισθήσεις.

Ανάπτυξη και εξάρτηση λοιπόν, ο τουρισμός και οι βάσεις του θανάτου.

  1. Ο τουρίστας: Το αντικείμενο παραγωγής κι αναπαραγωγής.

Η αντικειμενοποίηση της αναπαραγωγής παραγματοποείται με την αντικειμενοποίηση της καθημερινότητας σαν περιβάλλον εργασίας κι ανταλλαγής. Προϋπόθεση γι’ αυτό αποτελεί η μετατροπή του περιβάλλοντος αναπαραγωγής, του περιβάλλοντος δηλαδή όπου καταναλώνεται η τουριστική υπηρεσία, σε περιβάλλον που παράγει υπηρεσία ώστε να μπορεί να πραγματοποιηθεί η αμοιβαία ανταλλαγή. Δηλαδή αγορά. Αγορά βέβαια με την ιδιαιτερότητα να διαθέτει εκείνα τα εμπορεύματα και τους εμπορεύσιμους όρους που να προκαλούν τον πελάτη ν’ αντικειμενοποιήσει τις δυνατότητες επιλογής που διαθέτει. Όμως ποιες είναι οι υπολοίπουσες δυνατότητες επιλογές! Μια παράδοση, μια μυθολογία κι αρκετή νοσταλγία που προκαλούνται στο σύγχρονο καταναλωτή που ζητάει όχι μόνο το προϊόν της αφθονίας ή την αφθονία των προϊόντων· αλλά να ικανοποιήσει και τις υποβόσκουσες φαντασιακές του προσδοκίες. Έτσι του παρέχεται και το σκιώδες περιβάλλον του εμπορεύματος, η μυθολογία του, που παίρνει μορφές ιλουστρασιόν , ή ιλουστρασιόν διηγήσεις που φιλτράρουν τις φαντασιώσεις κι οδηγούν στο μιμητισμό της κταναλωτικότητας. Τελικά στο προσπέκτους. Τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά στα οποία έφτασε ο δυτικός καταναλωτής είναι ο ορθολογισμός κι η μεσολάβηση. Δύο στοιχεία που αλλοιώνουν την ποιότητα, την αυτενέργεια στην επιλογή. Μέσα στην οργανωμένη αγορά όπου η εμπειρία μεσολαβείται από την οπτική μετατρεψιμότητά της, το αποτέλεσμα, επίδοση, δηλαδή την εντύπωση, οι ανάγκες και οι μορφές εκδηλώσεων του επιβάλλονται από το Μέσο (media) που τις γενικεύει και τις δημοσιεύει. Η εμπειρία δεν γονιμοποιείται από την επικοινωνία όπου προσδιορίζονται σκοποί που οφείλουν να πραγματωθούν, αλλά αντίθετα σκοπός γίνεται η εμπειρία του άλλου, το ήδη υπάρχον. Τα επίπεδα εξισώνονται με τους όρους της κατανάλωσης. Η διεύρυνση της κατανάλωσης, τα προϊόντα σκοποί κάνουν τις κοινωνικές ομάδες να επικοινωνούν και ταυτόχρονα ν’ ανταγωνίζονται στο χυδαιότερο δυνατό πνευματικό επίπεδο. (Εδώ το θέμα είναι τεράστιο και μόνο αποσπασματικά είναι δυνατό ν’ αναλύονται ακόμη και πτυχές του. Γι’ αυτό ορισμένες θέσεις λαμβάνονται ως δεδομένες). Η φαντασία εξωθείται από την ανάγκη αλλά η ανάγκη βρίσκεται το αντίστοιχο της πραγματικότητας μέσα στην οργάνωση της αγοράς, η κυριαρχία της οποίας περιορίζει τη φαντασία να περιφέρεται στα σημεία που ανθίζουν στο οπτικά συσκευασμένο περιβάλλον της, κατανεμημένα, αριθμοποιημένα, επιγραμμένα, επιθυμητά αλλά ανταλλάξιμα, δηλαδή πραγματοποιήσιμα και μέχρι τότε ονειρικά.

Η ενότητα της ανάγκης, της έννοιας, αποσπάται από τις ποιότητες, αποκτά την ιδέα του μερικού μετρήσιμου. Σαν τέτοια, ανταλλάξιμη, ορθολογικοποιήσιμη. Ένα όνειρο για ταξίδι αναλύεται στην Άλγεβρα του χρόνου, χρήματος, στα σύνολα και υποσύνολα πράξεων, αποτελεσμάτων εσόδων και εξόδων. Ένα όνειρο κυριαρχείται πρώτα απ’ αυτή την εμπειρία και τελειώνει μ’ αυτή και τις υπόλοιπες μεσολαβήσεις της. Οι ταξιδιωτικοί πράκτορες με δεδομένη αυτή την ορθολογικότητα στην επιλογή μεσολαβούν τόσο  αυτή όσο και τους υπόλοιπους όρους που την συνθέτουν. Πολλές φορές την εμπνέουν καθολικά.

Οι διακοπές, σαν πακέτο, έφτασαν στον ανεπτυγμένο κόσμο να αποτελούν ένα προϊόν σαν όλα τ’ άλλα. Η αξία χρήσης του ξεπερνά την ατομική κατανάλωση και την αναπαραγωγή των κεφαλαιακών τμημάτων. Τοποθετείται στην παραγωγή κι αναπαραγωγή του κεφαλαίου σε παγκόσμια κλίμακα. Πάνω απ’ όλα, σ’ ένα καθαρά οικονομικό επίπεδο είναι ο συναλλαγματοφόρος πρεσβευτής που επιβάλλει τους όρους (κοινωνικούς- πολιτικούς- ιδεολογικούς) ελεύθερης κυκλοφορίας και των άλλων εμπορευμάτων. Όμως η σημαντικότερη λειτουργία αυτού του εμπορεύματος είναι ότι επεκτείνει εκείνα τα πρότυπα συμπεριφορών που έχουν κοινωνική κι ιδεολογική μετατρεψιμότητα στην καπιταλιστική περιφέρεια ακόμη και όταν κεφαλαιοποιείται ο καταμερισμό των διαφορετικών οικονομικών ρόλων.

Αυτός ο καταμερισμός γίνεται λειτουργικό κι αποκαθιστά τη συνέχεια μιας διαδικασίας: μέσω του τουρισμού αποκαθίσταται διεθνώς η ορισμένη ενότητα παραγωγής- αναπαραγωγής. Εδώ σύνθετα και πιο βάρβαρα απ’ ότι στην κλασσική μορφή της κυκλοφορίας του κεφαλαίου.

Μέσα σ’ αυτό το διεθνή καταμερισμό, το υποκείμενο όντας μονάδα του μεταβλητού κεφαλαίου, ένα αντικείμενο που οφείλει ν’ αναπαράγεται, σαν τέτοιο, στη διαδικασία αναπαραγωγής του ξανά- κεφαλαιοποιείται με νέα μορφή. Γίνεται πρώτη ύλη για την παραγωγή- αναπαραγωγή του τουριστικού κεφαλαίου. Καταναλωτής και καταναλούμενος από την τουριστική βιομηχανία. Για να μπορεί να εκπληρώσει το δεύτερο ρόλο πρέπει να έχει μετασχηματιστεί στην πρώτη του μορφή. Ένα υποκείμενο- αντικείμενο που σαν τέτοιο προκαλεί τυπικές μορφές υπηρεσιών. Διότι η ορθολογικοποίηση της κατανάλωσης προϋποθέτει ορθολογικότητα σε κάθε μορφή της: είτε αυτός που καταναλώνει είναι ο τουρίστας είτε η βιομηχανία που καταναλώνει τα μέσα παραγωγής της. Η υπηρεσία και το Μέσο παραγωγής είναι δύο αντικείμενα που καταναλώνονται αμοιβαία Η κοινή τους ουσία είναι η αναπαραγωγή. Αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης και των ψευδαισθήσεων από τη μία, παραγωγή ψευδαισθήσεων από την άλλη. Τα αιρετικά φαινόμενα που παρατηρούνται, παρ’ ότι μη αποδεκτά σ’ αυτή τη συγκρότηση, τελικά γίνονται συμπληρωματικά στο γενικότερο ντεκόρ των συμπεριφορών και τελικά παραγωγικά. Η αντικειμενοποίηση των διακοπών εμφανίζονται με την καταναλωσιμότητα του περιβάλλοντος τους, την τυποποίηση μιας καθημερινότητας που επικυρώνει την προϋπάρχουσα σχέση υποκειμένου- αντικειμένου, τη διεύρυνση του λειτουργικού πλαισίου σε αλλαγμένο ντεκόρ κι ανεσταλμένες ορισμένες δραστηριότητες που όμως υποβάλλει σ’ ορισμένους ρυθμούς και πειθαρχίες και ζήτηση ολοκλήρου του προϊόντος της ορθολογικά επιλεγμένης μορφής κατανάλωσης.

Όλα πρέπει να εντάσσονται στη βιομηχανική (;) πειθαρχία κι η τελευταία δεν υπερβαίνει επιεικώς το στρατόπεδο συγκέντρωσης. Ο άρχων του τρόμου η μάζα που άγεται από τα τουριστικά γραφεία ή μετακινείται προγραμματισμένα στην αυτοκίνητη κονσέρβα, κινητοί ηλιακοί θερμοσυσσωρευτές, αμέτρητες ώρες παθητικά σώματα υπό την οργήν του ήλιου και τα λάγνα μάτια των πειρατών, και τ’ απόγευμα με πολλαπλά εγκαύματα και ξεροψημένη τη μυτούλα που προσδίδει κύρος, βολτάρουν με κάτασπρα μοδέρνα παντελόνια- σαν σε Μεξικάνικο καταυλισμό- να καθρεφτιστούν στα χιλιάδες μάτια που διασταυρώνονται παντού- αγοραστικά- κι αχρηστεύουν τους καθρέφτες. Τρέχουν μ’ έπαρση να καταναλώσουν φτηνό φολκλόρ που κυνικά αποκαλείται λαϊκή τέχνη, να χειροκροτήσουν μ’ ανείπωτο θαυμασμό τους κανιβαλισμού των ξεροψημένων υπηρετών τους, το κουρδισμένο ταπεραμέντο τους. Συγκροτείται μια καθημερινότητα αντίστοιχη των οικοδομών του καταυλισμού: ταβέρνα, μπαρ, ντίσκο, παραλία, κλπ. Η αλλαγή περιγράφεται στο εκτυφλωτικό ντεκόρ, στο χρόνο αφύπνισης. Κυριαρχεί η διασκέδαση. Όλα πρέπει να είναι σημεία διασκέδασης, όλα πρέπει να προκαλούν λησμονιά. Η γνώση είναι απαγορευτική, η επικοινωνία τυποποιημένη σ’ ορισμένες προσδοκίες. Η οργάνωση φροντίζει για μικρο- εκπλήξεις, ανούσιες μικρο- εντάσεις, για να αποφεύγεται η θανατηφόρα ρουτίνα. Ο έρωτας έγινε τουριστική υπηρεσία, πληρωμένη αποσκευή που δεν ελέγχεται στο τελωνείο ως φορέας συναλλάγματος· υπηρεσία ή μαστροπεία αδιάφορον.

Η ανθρώπινη καρικατούρα τουρίστας κι η ακολουθία του είναι ο αγρός της αυταπάτης· τουρίστας στο σύνολο της ζωής, αυτός που κοιτάζει, που δε μεταβάλει, δεν αγγίζει, που κινείται στον αφρό, δεν εμφανίζει αντιφάσεις, ζει μόνο για το ντεκόρ, τη λαγνεία του επιφαινόμενου. Τα σημαινόμενα του είναι φετιχισμένα, ο ίδιος φετίχ σηματοδοτεί μια κατάσταση αθλιότητας, ο ίδιος έγινε σημείο.

  1. Εργασία και περιβάλλον (οντολογικές συνέπειες)

Η αισθητική μιας τουριστικής περιοχής θυμίζει τη βαναυσότητα ενός στρατοπέδου εργασίας. Τα κτήρια ομοιόμορφα διατεταγμένα να εξυπηρετούν λειτουργίες απορρόφησαν τους παραδοσιακούς οικισμούς που δεν βρίσκουν τη συνέχειά τους πλέον στο φυσικό περιβάλλον το με τη σειρά του διαχωρίζεται: γίνεται λειτουργικό. Ο τουριστικός οικισμός αποσπάται, απομονώνεται, διαφυλάσσεται, αποικιοποιείται. Αποκτά ξεχωριστούς κανόνες λειτουργίας. Στην ουσία γίνεται περιθωριακός, σανατόριο. Μόνο όταν μπορέσει να δεσμεύσει τις άλλες δραστηριότητες της ευρύτερης περιοχής, συνδέεται ασφυκτικά μαζί της και μετατρέπεται σε πυρήνα μιας νέας μορφής αγοράς που της επιβάλλει τους όρους του.

Με την μεταμόρφωση του φυσικού περιβάλλοντος σ’ αντίστοιχο της αγοράς οι παλιές σχέσεις διαλύονται. Στη θέση των παραδοσιακών ιεραρχιών, οι νέες οικονομικές και διοικητικές γλώσσες. Αλληλοδιαμορφώνονται σχέσεις μεσολαβημένες από την αποδοτικότητα. Η αποικία εκβάλει μια άλλη δημοσιότητα, αλληλεγγύη, ιεραρχία τοποθετούμενη στο μέγεθος, την ωφελιμότητα. Η νέα άρχουσα τάξη με ιδιαίτερες ελαστικότητες κι επιρροή στα διοικητικά όργανα: δήμαρχο, νομάρχη, αστυνόμο κλπ. Διαμορφώνονται άγραφοι θεσμοί· νόμιμα το περιβάλλον μπορεί να ρυπαίνεται αφού οι ανθρώπινοι ρύποι ξεπέρασαν τ’ όριο συναγερμού. Άδειες παράνομες, απασχόληση νεαρών τουριστριών με απάνθρωπες συνθήκες, (εν γνώσει των «Αρχών») κλπ. Νέοι εργάζονται εξαντλητικά ωράρια χωρίς καμία ασφάλιση· δάσκαλοι και άλλοι υπάλληλοι πετιούνται από τα σπίτια τους τον Απρίλη για να δοθούν αυτά σε πολλαπλάσια τιμή στον τουρίστα· νεαροί εξοστρακίζονται γιατί έπεσαν στο θεμελιακό αμάρτημα να κοιμηθούν στην παραλία και με την ευλογία του κράτους θα μπορούσαν και να λυντσαριστούν. Η θρησκεία του συναλλάγματος έγινε συνταγματική επιταγή, η λοβιτούρα του μικρο-μαγαζάτορα, ο επιχειρηματικός παροξυσμός ανυψώθηκε στην υπέρτατη ηθική. Εμφανίζονται νέες σχιζοειδής μορφές: επιθυμίες και συμπεριφορές διχάζονται και προκαλούνται ανάμεσα στη σύγχρονη συνείδηση και τα σημεία που την ταυτοποιούν και το επίπεδο ανάπτυξης της συνείδησης και της ελληνικής επαρχίας. Όλη η χώρα τείνει να μεταμορφωθεί σ’ ένα απέραντο ψυχιατρείο την ίδια στιγμή που αυτή αποτελεί σανατόριο για τους εποίκους της.

Συνοπτικά αν η εργασία (μόχθος) αποτελεί πηγή κοινωνικής ταυτότητας, η εργασία στον τουρισμό παράγει καθολικές μορφές συνείδησης. Αποτελεί νέο κοινωνικοποιητικό μηχανισμό (Μέσο δημοσιότητας). Οι διακοπές είναι πεδίο εμπειρίας, ιδεών. Ανοίγεται ένα παράθυρο επικοινωνίας στην «κοινή γνώμη». Τα θέματα που αναβλύζουν από εκεί και διαπερνώνται από την οπτικότητα και την χρονικότητα. Οι διακοπές σαν χρόνος παραίτησης και λησμονιάς. Τα θέματα οδηγούμε από μια συγκριτική κρίση- από το Media τουρίστας- στην ορθολογικοποίηση της συμπεριφοράς και δραστηριότητας, στην παραγωγική πειθαρχία· στις πειθαρχίες που υποβάλλουν οι ικανοποιήσεις των συγκριτικά κατασκευασμένων επιθυμιών· τελικά στην εξίσωση του μοντέλου ανάπτυξης υπό μορφή συνείδησης.

Αναβλύζουν μικρές πολιτικές που αναφέρονται στο αποτέλεσμα και καταλήγουν στην κρατική αναγκαιότητα και παρέμβαση. Το περιβάλλον εμπλέκεται σε μια τεχνοκρατική διευθέτηση που απολήγει σε μεγαλύτερη κατασταλτικότητα διότι το τουριστικό προϊόν πρέπει να εμφανίζεται στην καθαρή του μορφή, κι όχι αναμιγμένο με την παραδοσιακή συμπεριφορά κι ανορθολογικότητα.

Σταδιακά κυριαρχεί η μεγάλη αποδοτική επιχείρηση, το τουριστικό σούπερ- μάρκετ του φροντίζει ν’ αξιοποιεί όλο το χρόνο και το χρήμα των πελατών του. Οι υπολογιστές των ξενοδοχείων κι επιμελητηρίων είναι ενημερωμένοι για όλες τις πιθανές επιθυμίες τις οποίες συμπυκνώνουν σε υποκατάστατα προγράμματα: Show! Κυριαρχεί εξειδίκευση: από το σύστημα των λογαριασμών, συναλλάγματος, ατομικών Budjets, προσφορών μέχρι το σύστημα οπτικής εκποίησης κάθε τοπικής καλλονής. Παράλληλα, ειδικευμένοι για τα τρία αποκλειστικά στοιχεία που συνθέτουν το σύγχρονο τουρισμό: θάλασσα- ήλιος, διασκέδαση- φολκλόρ, ξενάγηση- πληροφορία. Όσο πιο μεγάλη επιχείρηση, τόσο μεγαλύτερη στρατιωτικοποίηση τα εργασίας συντίθεται και με το διακρατικό ανταγωνισμό κι ευαισθησία της τουριστικής αγοράς.

Οι εργαζόμενοι εκεί πρέπει να είναι εξειδικευμένοι στη μηχανή της διαπροσωπικής σχέσης· να εκποιούν τον εαυτό τους, υποβάλλονται στην πειθαρχία να εκπληρώνουν τις μυθοπλαστικές επιθυμίες των πελατών τους· να τους καταναλώνουν και να καταναλώνονται απ’ αυτούς: τη φιλοξενία, το ταπεραμέντο, τον έρωτα κλπ. Πρέπει να μεταμφιεστούν εξωτικά!

Το μέχρι πρότινος επικοινωνιακό δίχτυο βασιζόταν στο τηλέφωνο και το τέλεξ. Η αύξηση της αγοράς, το μέγεθος των επιχειρήσεων, η αλληλοδιείσδυση των υπηρεσιών επιβάλλουν με ταχύτερους ρυθμούς απ’ ότι σ’ άλλους παραγωγικούς θύλακες της κυριαρχία νέων πληροφοριακών συστημάτων και διχτύων (τηλε- φαξ, τηλε- τεξτ κλπ.). Οι υπολογιστές καταγράφουν  πληροφορίες από πελάτες και τις συμπεριφορές τους, προμηθευτές, υπηρεσίες, υλικά, λογαριασμούς κλπ όπως και του προσωπικού:  προσόντα εργασίας, επιδόσεις κλπ. Και βέβαια οι πληροφορίες αυτές παρέχονται σε κάθε άλλη Δημόσια Υπηρεσία για έρευνα κλπ. Ο τουρισμός είναι σύμφυτος με την αδράνεια, ηρεμία, παθητικότητα, λησμονιά κι αυτά αποτελούν τα σύγχρονα γενετικά του αίτια. Κατά συνέπεια κάθε μορφή συντηρητισμού εξισώνεται στη βάση του. Παράγει ακόμη συντηρητισμό διότι ενσωματώνεται στο ορθολογικότερο μοντέλο καταναλωτικής συμπεριφοράς και την αποθέτει σαν αλήθεια αναντίρρητη,   σαν αυθεντία- αυταρχία: περιβάλλεται από το αδιαμφισβήτητο και τείνει να το επιβάλλει δυναμικά αφού την ίδια στιγμή δεν μπορούν να συνυπάρξουν μαζί του υποδεέστερες μορφές οικονομικής δραστηριότητας.

Η συνείδηση νέων ιθαγενών εργαζομένων πριν διαμορφωθεί από τα εθνικά πολιτιστικά στοιχεία ανακατασκευάζεται, διασκευάζεται και αποσυντίθεται στην παγκόσμια αγορά. Το πνεύμα χάνει την διαφοροποιητική του ικανότητα να συνθέτει γλωσσικά τις ποιότητες να συγκροτηθεί σε μια συνεκτικότητα, να διακρίνει τα στοιχεία που την συναποτελούν, να τα διαμορφώσει. Χάνεται σε ασυνεχή περιβάλλοντα και σχέσεις, και τις εκλαμβάνει αδιαφοροποίητα ως αληθείς. Το απόλυτο και το υποθετικό γίνονται αδιάκριτα κι ενώ το πνεύμα παραπαίει σε φαντασιακές χίμαιρες, η πραγματικότητα φωτογραφίζεται με εκείνες τις ανάγκες- συμπεριφορές και το φαντασιακό τους απόσταγμα που αναβλύζει στη διεθνή αγορά. Μια συνείδηση χωρίς πνεύμα, ανάγκες χωρίς συνείδηση του γίγνεσθαι τους, ένα γίγνεσθαι στο χώρο του αφηρημένου. Το αφηρημένο έγινε πραγματικότητα κι οι συγκρούσεις μέσα σ’ αυτή δεν απαιτούν συλλογικές λύσεις αλλά εξατομίκευση, υπολογισμό, ωφελιμότητα. Προκύπτει μια μορφή ατομικότητας τόσο εθισμένης, αποπνευματικοποιημένης, αποσυναισθηματικοποιημένης που εγείρεται στον ντεκόρ. Στο ενδιάμεσο η αδιαφορία και το κυνήγια ομόρρυθμων εμπειριών, ανάλογων διακοσμήσεων, καταφυγή στην πόζα.

Η ζωή μεταμορφώνεται σε μια καλοκαιρινή προετοιμασία, ο τουρισμός έγινε αυτοσκοπός.

  1. Μεταβιομηχανικές «βάσεις».

Με τον όρο μεταβιομηχανικό σχηματισμό, εννοούμε εκείνες τις μορφές κοινωνικής οργάνωσης όπου εμφανίζουν εκείνες τις δραστηριότητες που μεσολαβούν τις ανάγκες, τις ικανοποιήσεις τους, αλλά και με την ίδια την άμεση παραγωγή με θεμελιακό τρόπο. Η ανεπτυγμένη βιομηχανική κοινωνία έφερε μέσα της αυτή τη σχέση. Οι συμπληρωματικές λειτουργίες του κεφαλαίου από το μάρκετιν και το μάνετζμεντ στον ιδιωτικό τομέα, έφτασαν πλέον σε εκείνη τη μορφή αυτονομίας σε μια γιγαντιαία σύνθετη αγορά αφθονίας, όπου η γνώση, η πληροφορία και η μεσολάβηση να γίνουν κυρίαρχες και προσδιοριστικές δραστηριότητες για την κυκλοφορία του κεφαλαίου, Την κατάσταση αυτή επικύρωσε η ραγδαία ανάπτυξη των Softwares. Φτάσαμε σε τέτοιο βαθμό εξειδίκευσης ώστε να εμφανιστούν ολόκληροι κλάδοι επιχειρηματικής δραστηριότητας προϊόν των οποίων είναι η μεσολάβηση, υπηρεσία σε κάθε βήμα της κυκλοφορίας του κεφαλαίου. Η αρχή ότι το κεφάλαιο δεν ενδιαφέρεται για την παραγωγή αλλά για την αναπαραγωγή που βρίσκει εδώ την ακραία συνέπειά της: η Επιχείρηση. Εμπλοκή σε κάθε χρηματιστηριακό παιχνίδι, ποσοστώσεις σπέκουλα κλπ. Οι νόμοι της προσφοράς- ζήτησης τοποθετούνται διαρκώς σε μια δίαιτα σημαντικότητας. Η εξειδίκευση στην παροχή υπηρεσιών (βιομηχανικών, εμπορικών , τραπεζικών, προμηθειών, σχεδιασμοί, επίβλεψη κλπ.) σημαδεύει το νέο παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας. Τα προσόντα εργασίας μεταβάλλονται: διοίκηση- διαχείριση- υπολογισμός- μεσολάβηση- ανάλυση πληροφοριών- προγραμματισμός- εξοπλισμός- πρόληψη- ασφάλεια κλπ. Αντίστοιχη και η κρατική οργάνωση στο σχήμα του κοινωνικού κράτους: διοίκηση παροχή υπηρεσιών, διαχείριση, πρόληψη, ασφάλεια κλπ. Τα επί μέρους συγκροτήματα αλληλοεπηρεάζονται κι αλληλοδιεισδύουν σ’ ένα αχανές δίχτυο πληροφοριών και υπηρεσιών. Η βιομηχανία υπάγεται σ’ αυτό κι υποβάλλεται σ’ αναγκαστική εξειδίκευση. Η αυτοδύναμη ανάπτυξη γίνεται ετερόφωτη εξειδίκευση. Τα νέα κοινωνικά στρώματα που συνωθούνται σ’ αυτό το δίχτυο σε μια πρώτη περίοδο εμφανίστηκαν ως κρατικοί καρεκλοκένταυροι, όμως με την πρόοδο αυτού σχηματισμού εξορμούν και πάλι στον ιδιωτικό τομέα και διαμέσου αυτής της νέας σημαντικότητας τους μεσολαβούν τόσο τη βιομηχανία- εμπόριο, όσο και το ίδιο το κράτος.

Ο τουρισμός είναι η κατεξοχήν επιχειρηματική δραστηριότητα που εμπεριέχει τη μεταβιομηχανική επιχειρηματική δραστηριότητα που εμπεριέχει την μεταβιομηχανική οργάνωση. Το προϊόν του είναι η ίδια η υπηρεσία, επιτελεί ένα είδος μεσολάβησης. Διοικούμενη μεσολάβηση, ορθολογισμός και πληροφορία, τον συνδέουν ταχύτερα με τις νέες τεχνολογίες, τα δίχτυα πληροφοριών, τη διεθνή αγορά. Ταυτόχρονα ο ίδιος γίνεται Μέσο, πομπός και δέκτης πληροφοριών. Οι μεγάλες τουριστικές μονάδες, συνδέονται σταδιακά με ιδιωτικά και κρατικά δίχτυα παροχής πληροφοριών- εμπορευμάτων. Όλο και περισσότερο η απασχόληση εκεί στρέφεται σε ειδικευμένους στα Software και τις άλλες τεχνολογικές παροχές (Hardware). Στο περιβάλλον του αναπτύσσονται δημόσιες σχέσεις, οικονομικές, πολιτικές κλπ. Γίνεται ορατό ότι αποτελεί ένα πολυδιάστατο πεδίο μεσολαβήσεων.

Στη χώρα μας είναι εκείνος ο κλάδος που ταχύτερα από άλλους εμφανίζεται να χρησιμοποιεί  όλο και πιο σύγχρονες μεθόδους μεσολάβησης, κι η οικονομική του σημαντικότητα νομιμοποιεί τη σύνδεσή του με δίχτυα πληροφοριών. Ταυτόχρονα, είναι εκείνος ο κλάδος που υπήγαγε ένα τμήμα της παραγωγής στις ανάγκες του, όπως και ένα άλλο σύνολο υπηρεσιών. Επειδή το κεφαλαιακό του αντικείμενο είναι ο επισκέπτης κι ο εργαζόμενος ένα μέρος των πληροφοριών και προγραμμάτων που επεξεργάζεται είναι η ατομική ζωή κι η συμπεριφορά κατά συνέπεια πρόληψη, επιβολή στην επιλογή. Αν σήμερα για λόγους αδυναμίας μεσολαβείται από το κράτος και του παρέχει τα στοιχεία για επεξεργασία, στο εγγύς μέλλον το αποκαθιστάμενο δίχτυο θα είναι θα είναι αμοιβαίας ροής συμπληρούμενο από ένα σύνολο ιδιωτών μεσολαβητών και διεθνών γραφείων. Το δίχτυο και οι διάφορες  μεσολαβήσεις για να είναι αποτελεσματικές απαιτούν ακριβείς πληροφορίες, ορθολογική λειτουργία, αυστηρή πειθαρχία, αυταρχισμό. Η επέκταση και σύνδεση της μεταβιομηχανικής δραστηριότητας θα επιφέρει μεγαλύτερο αυτοματισμό, πειθαρχία, αυταρχισμό.  Κράτος και κοινωνία θα κάνουν ένα ακόμα βήμα ενσωμάτωσης·  ο καταμερισμός των αστικών λειτουργιών θα διασκευαστεί με το κράτος περισσότερο σε ρόλο προληπτικό και κατασταλτικό.

Με βάση την εμπειρία των Μητροπόλεων: Λονδίνο, Φρανκφούρτη, Νέα Υόρκη κλπ. Διαγράφονται νέες σημαντικές διαταραχές στη χωροταξική οργάνωση μ’ επικέντρωση αυτών των δραστηριοτήτων σε διαμερίσματα πόλεων που ζει ο εργαζόμενος πληθυσμός· νέα κρίση κατοικίας μ’ αύξηση των ενοικίων, και οικοδόμηση κτιρίων για γραφεία που θα επιβαρύνουν χωροταξικά τις ασθμαίνουσες πόλεις.

Οι πολιτικές και πολιτιστικές συνέπειες δεν εμφανίζονται μικρότερες* αλλά απάντηση πολιτική- κοινωνική- ιδεολογική είναι αδύνατο να προκύψει τόσο από το νέο ορθόδοξο σύμπλεγμα της μικρομεσαίας διάνοιας, όσο και από τη μικρομεσαία Αριστερά που δεν αμφισβητεί την ουσία αυτού του μοντέλου ανάπτυξης αλλά χάνεται στους τεχνο- υπονόμους του για να συλλέξει τα ψίχουλα της εξουσίας.

*Λόγω του περιορισμένου έντυπου χώρου δεν έγινε δυνατό ν’ αναλυθούν ορισμένα θέματα που αναφέρονται αξιωματικά πλέον. Το μέρος για τη μεταβιομηχανική οργάνωση γράφτηκε μ’ ιδιαίτερα πυκνό τρόπο και για τον προαναφερόμενο λόγο απουσιάζει κι η σχετική βιβλιογραφία. Το μέρος αυτό γράφτηκε πρόσφατα , για τη σχέση δηλαδή τουρισμού- Μεταβιομηχανικής οργάνωσης, διότι πρόσφατη υπήρξε κι αντίστοιχη εμπειρία. Θα αποτελέσει βέβαια θέμα ανάλυσης πολλών στο μέλλον κατά συνέπεια και ημών..

Advertisements